Het is een kleinigheid

 

 

 

Nu het grote geld een keer niet heeft gewonnen wil ik vanuit de hobbyhoek, jaren na dato, eens een vergelijkend warenonderzoekje doen. Mijn test gaat over hoe twee literatoren deelnemen aan het publieke debat, ook wel ‘de ideeënmarkt’. Aanleiding zijn hun recente bundelingen, verzameld van hetzelfde podium: de Vlaamse krant De Morgen. Maud Vanhauwaert stond er op de voorpagina, Ilja Leonard Pfeijffer op de opiniepagina. Hun boeken heten respectievelijk Leven in Mootjes en Absolute democratie. De verschillen lijken meteen enorm.

In Absolute democratie, waarin hij meermaals het begrip ‘visie’ gebruikt, bekent Ilja Leonard Pfeijffer zich als extreemlinks en ziet hij ‘het kapitalisme’ terecht als dé oorzaak van de tergende ellende die onze wereld bezoekt. Hij zette zijn onderneming nochtans adembenemend lucratief op, in de geest van zijn geboortenatie die het waagde te reppen van een Gouden Eeuw. Aan de Belgen wist Pfeijffer pontificaal politieke columns van minstens 1500 woorden over het complete wereldgebeuren te slijten die hij twee jaar lang tweewekelijks schreef. Welk een inkomsten, en na ongetwijfeld goed in de markt gezette bundeling nogmaals!

Maud Vanhauwaert onderkent als West-Vlaamse weliswaar de prototypische commerçant in zichzelf, maar haar teksten zijn bescheiden. Ze tellen nooit meer dan 200 woorden. Enerzijds zal die geringe omvang te maken hebben met de voorpagina, anderzijds onttrekt Vanhauwaert zich expliciet aan meningengewoel. Ze verklaart niet links of rechts te zijn, geen ‘hokjes’ te erkennen. Geloofwaardig is haar bekentenis nooit aan prides te hebben meegedaan én, fascinerend, als lesbische moeder gaandeweg de noodzaak in te zien een queer-positie te verdedigen.

 

Bijzinnen

Bewust houdt Vanhauwaert, in de krant op dezelfde plaats als waar Bernard Dewulf dat deed, haar wereld klein. Meer mensen dan twee kinderen en haar geliefde duiken zelden op, naast sporadisch een ouder of een vriendin. Als het niet zo denigrerend en determinerend zou klinken, had ik zonder voorbehoud gezegd dat ze huis-, tuin- en keukenstukken schrijft. Het contrast met Pfeijffer is in elk geval groot. Diens beweringen strekken zich uit over landsgrenzen en tijden – van hier en nu tot de Oudheid. Wanneer hij spreekt over ‘Stella’, veronderstelt hij als evident dat lezers zijn privésituatie kennen, om die te extrapoleren naar de wereldpolitiek. Het is moeilijk voorstelbaar dat Pfeijffer zou vertellen dat hij een gat in de muur boort of een aardappel schilt. Daar zal personeel voor ontworpen zijn alsmede restaurants, in de openbaarheid waarvan hij desgewenst audiëntie verleent.

Vanhauwaert krijgt wel eens wat hulp van gevluchte Oekraïners. Echt spreken doet ze niet met hen, ze stelt zich hun oorlogsellende voor. Ongaarne uiteraard, voor een verwonderingspoëtica. Ze voert zichzelf op als het aandoenlijke zachtaardige type dat onhandig en chaotisch is en daardoor op de verrassendste ideeën komt. Steeds licht ze tipjes van die sluier op in korte zinnen. Soms vergroot ze die met telkens meer zinsdelen (zoals in een Lamento-hommage aan Remco Campert), geregeld eindigt ze met een woordgrap.

Pfeijffer betoont zich veeleer een visionair, een onverbiddelijke van de grote greep wiens bijzinnen eindeloos kunnen uitwaaieren. Van een afstandje oogt zijn stijl virtuoos en die van Vanhauwaert kinderlijk, passend bij frisse ontdekkingen. Haar titel Leven in Mootjes steunt dat fragmentarische gevoel, zoals Absolute democratie Pfeijffers stelligheid weerspiegelt. Zijn autoriteit moet wel een selling point zijn, want voor zover ik het kan beoordelen bevat het boek geen nieuwe inzichten.

 

Boekstaven

Ik zou liegen wanneer ik Vanhauwaert wel origineel zou noemen. Toch vist ze, volgens de paradox die het leven volgens haar zou tekenen, onbescheiden naar dat oordeel. Haar boek bevat als object een programmatische rechthoekige uitsparing. Niet alleen wordt ze toegelicht op de achterflap met kleine raampjes op een grote wereld, in het boek zit, met exact dezelfde vorm, een doorzichtig plastic houdertje waaruit een zeer klein gevouwen papier valt te peuteren. Dat draagt de quasi-ondeugende titel Het verhaal van mijn gat. Een lange tekst die boeit, omdat het format van de krant er even geen rol speelt – de auteur geeft een opdracht in plaats van in opdracht te leveren.

Feitelijk gaat het om een dagboekrelaas, waarin Vanhauwaert een periode van veertien maanden weergeeft die de moeizame genese en realisatie van dit idee met ‘haar’ vormgever Jelle Jespers toont. Vlak voordat de kogel door de kerk gaat, kan ze bovendien boekstaven dat Trump Iran is binnengevallen. Daar had Pfeijffer raad mee geweten. Zijn ondertitel luidt namelijk Kroniek van een aangekondigde afrekening en elk van zijn opiniestukken wordt plechtig besloten door een datum. Zou dat in de toekomst bewaarheid kunnen zijn? Als een Ter Braak van onze tijd, wiens permanent in kranten en brieven en essays neergelegde gedachten inderdaad een kroniek vormden, van de jaren dertig?

Ik vrees er een beetje voor. Het heeft niet alleen te maken met de tweedehandsheid van Pfeijffers inzichten. Het is uitgerekend zijn stijl, die als het ware voor de werkelijkheid gaat staan. De auteur is nog bezig zijn gevoelens te rationaliseren. Als samenvatting van de laatste jaren werkt Absolute democratie allicht wel. Pfeijffer kan goed een punt maken. Wel spreekt hij onderweg soms ook van ‘essays’, wat ik niet begrijp. Vanhauwaert karakteriseert haar teksten dan weer als ‘cursiefjes’, wat me aannemelijk dunkt zolang de associatie met de genremeneer Carmiggelt niet ontstaat. Ach wat, wijlen Rudi Fuchs had het over ‘stukkies’.

 

Best inruilen voor iets hippers

 

 

 

 

Waarom ontdek ik alles toch altijd weer te laat? Bij het debat over de vermeende wokeheid in de letterkundestudie, dat afgelopen zomer op Neerlandistiek woedde, valt een nagelnieuwe roman te betrekken: Vaart voorbij door Laurens De Vos. Centraal staat een oudere literatuurdocent aan de Universiteit Gent, Charles Fransen. Tot het vele dat zijn gezapige leventje onderbreekt, behoren studenten. Buiten het lesgebouw ageren ze al dat hij college wil geven over Louis Paul Boon. Directe aanleiding is diens Fenomenale Feminateek, de enorme verzameling naaktfoto’s van vrouwen in alle leeftijden:

 

‘Het is voor de protesterende studenten de steen des aanstoots. Ze roepen en tieren, dat het een schande is, het is de legitimatie van pedofilie, en de vrouw wordt als niets anders dan als lustobject van de mannelijke, roofzuchtige blik neergezet. Er is een ploeg journalisten aanwezig, Charles denkt van de studentenradio. Een meisje staat hen te woord. Ze is boos, oprecht boos, boos op Boon maar ook op de hele maatschappij die de zogenaamd meesterlijke net-geen-Nobelprijswinnaar een hand boven het hoofd houdt. Het moet uit zijn, zegt ze, zolang monsters als Boon via universitaire curricula witgewassen worden, zal onze samenleving altijd een vrijgeleide blijven geven aan verkrachters en pedofielen.’

 

Misschien ontbreekt me een gevoel voor humor en moet ik bij dit karikaturalisme gewoon meteen bekennen dat het boek volgens mij niet bijster geslaagd is. Dat doet er ook niet toe. Mij interesseert de vraag hoe geloofwaardig dit is, mede in het besef dat deze scène slechts het begin blijkt. Van Fransens ondergang, maar ook van een heuse boekverbranding. Boons oeuvre gaat in vlammen op. De Vos laat zijn geleerde personage vinden dat die studenten ‘stokers’ zijn.

 

Leeuwendeel

Lang voordat het begrip woke naar Europa overwaaide, had de Fenomenale Feminatheek al een heuse rel veroorzaakt. Die vond in 2008 plaats te Antwerpen, toenmalig centrum van de literaire wereld. De provincie verbood een Boon-tentoonstelling. Mij staat niet bij dat dit besluit op grote instemming mocht rekenen. Maar zeker ben ik daar niet van. Evenmin is me helemaal duidelijk wat woke te betekenen heeft. Anders dan een kapstok, waaraan gewoonlijk dingen wapperen waar in Amerika het merk DEI op is komen te staan: LHBTQIA+, racisme, diversiteit, inclusie,…

Aan die kapstok hangen onverlaten soms ‘het milieu’ op, ook in de kritische neerlandistiek en door goedbedoelende instanties als de KANTL en het Poëziecentrum. Zelfs iets algemeens als autobezit blijkt gepolitiseerd geraakt in het woke-frame. De roman Vaart voorbij steekt de draak met zulke bezorgdheid om het milieu. Wanneer Charles door zijn Italiaanse collega Salvatore uitgenodigd wordt om een gastlezing te komen geven, antwoordt de Gentse docent ‘dat hij met heel veel plezier zijn ecologische voetafdruk nog een maatje groter maakt door deze zomer naar Napels af te reizen’.

Op het vliegveld wordt Charles afgehaald door Salvatore, die hem meeneemt achter op een scooter van het merk Vespa. Het is gissen wanneer de toeristische clichés uitgeput zijn, maar nadat de twee de meute achter zich hebben gelaten ‘rijden ze door een typisch Napolitaans, groezelig straatje’. Daar hangt een wirwar van elektriciteitskabels ‘als spaghetti naar beneden’. Er moet haast wel op gegeten worden: ‘De ober kijkt hem met chocoladebruine, glinsterende ogen aan. Hij lijkt sprekend op Pavarotti. Hetzelfde karuur van de tenor, dezelfde beetje pafferige kop met baard.’

De grap moet zijn dat Charles, die zich ter plekke louter met het openbaar vervoer zal verplaatsen, in zijn lezing ‘het post-antropoceen’ uitlegt, een nieuw ecologisch tijdperk, met talloze fragmenten uit eenentwintigste-eeuwse romans als bewijs. Hij heeft zich namelijk ‘stoemelings’ toegelegd op de materie van klimaatliteratuur:

 

‘Nadat de hype van de vorige generatie literatuurwetenschappers, die zich massaal op de Holocaust- en WO II-studies gestort had, wat was weggedeemsterd, kwamen een aantal nieuwe thema’s aan de oppervlakte. Met name postkolonialisme en klimaatstudies lagen goed in de markt. Onderzoeksvoorstellen die zich daarop richtten, reven het leeuwendeel van de fondsen binnen (…) En zo hield plots iedereen zich bezig met het deconstrueren van het westers wereldbeeld in de literatuur. Eer Charles er zich van vergewist had dat hij het geweer van schouder moest veranderen en de Tweede Wereldoorlog in zijn onderzoeksvoorstellen best inruilde voor iets hippers, hadden de meesten van zijn directe collega’s al een keuze gemaakt voor “critical race theory”, waardoor hijzelf dan maar genoegen nam met ecokritiek. Om romans in die interpretatiemal te doen passen, was er soms nogal wat creativiteit nodig, maar dat deerde niemand.’

 

In deze grap wordt ‘het post-antropoceen’ gekenmerkt door het feit dat de mens zijn heersende rol definitief kwijt is. Veeleer is hij een speelbal van ongekende krachten, een apocalyps. Dat zal Charles in Vaart voorbij als geen ander ervaren. Wat volgens hem ecologisch gaande is, gebeurt vanuit het woke-frame ook ideologisch: ‘En de mens, die gisteren nog heer en meester was over de wereld, dreigt nu ten onder te gaan in de brand die hij zelf ontstoken heeft. De natuur slaat keihard terug. In ijltempo zijn in de loop van de voorbije jaren de machtsverhoudingen gekeerd.’

 

Renée de Rijk (1947-2026)

 

 

En ineens was ze weg. De rouwkaart was bijna te mooi om waar te zijn. Met een prachtig citaat van Georges Bataille (dat ze zelf vertaald had) en een dito schilderij van Cy Twombly. Ook de verzekering dat alles in alle rust was verlopen. Maar toch. Een geweldige vrouw, slim en betrokken, en tot op het laatst volstrekt autonoom.

Is dat nu zo bijzonder dat ik haar publiekelijk wil herdenken? Renée de Rijk woonde sinds jaar en dag dan wel in Amsterdam, provinciaal was ze allerminst. Langere tijd verbleef ze in Curaçao, Nieuw-Zeeland en Chicago. Met het babyboomersprofiel dat ze officieel had rijmde haar leven evenmin. De Rijk viel idealen van haar jeugd niet af, maakte geen carrière, hoefde zich niet los te maken van een geloof en ontleende haar wijsheden niet aan popmuziek die als het ware met haar mee opgroeide.

Beter paste een mooi emancipatoir trekje. Zes jaar na het afscheid van haar intellectueel en artistiek evenwaardige zielsverwant, die ze misschien als sterrenstof hoopt terug te zien, was de herdenking op exact dezelfde plek rimpelloos en exclusief geregeld door vriendinnen. Net zoals het snelle proces ernaartoe, waarbij De Rijk slechts op voorwaarde van een vorstelijke fooi een taxi naar de dokter accepteerde van de beruchte multinationale firma Über.

Het heft dan maar helemaal in eigen handen! Overgeleverd is dat deze generatie bij het prediken van veranderingen traditionele man-vrouwverhoudingen intact liet. Zelfs prototypische revolutionaire studentes fungeerden als secretaresse en koffiejuf. Van die blijkbaar onontkoombare werkelijkheid moet De Rijk een deugd hebben gemaakt, door leesclubs van allerlei groottes te bevolken waarin mannen hooguit object waren.

 

Inborst

Ongeveer sinds het begin der tijden legde ze de voorlopige resultaten van haar denkoefeningen vast in dagboeken, die op hun beurt aan de basis lagen van haar memoires. Ze werkte daar nog aan, en had een afspraak staan met een vriendin om de laatste tekstuele knopen door te hakken. Toen ik na haar dood een vroege versie herlas, betrapte ik me op een dwaas stereotiep vrouwbeeld: de erg zorgzame De Rijk was kinderloos en meldt niets over wensen dienaangaande.

Het boek als geheel kant zich nota bene tegen intimiteiten en anekdotiek. Niet eens uit schaamte, denk ik, maar omdat De Rijk dat facet van haar leven oninteressant vond; ze wilde hardop nadenken over een leven dat dat zowel intellectueel als spiritueel en politiek-sociaal betekenis kon hebben, ‘boven de nood en het nut’ (ik citeer De Rijk die ofwel Heidegger ofwel Hölderlin citeert). En op het vlak van kinderen kan ik evengoed beweren dat ze bij de Amsterdamse literaire stichting Perdu heel wat jonge dichters en schrijvers heeft opgevoed.

Dat gebeurde alweer op een paradoxale wijze. Ze faciliteerde literatoren, met uitnodigingen voor avonden over heikele, soms abstracte kwesties. Vervolgens ging ze met hen in gesprek en leek het wel alsof haar elke minuut iets nieuws werd onderwezen. Maar ik heb zelden iemand ontmoet die zo erudiet was en zich daarin bleef trainen (bij Perdu begeleidde ze samen met haar zielsverwant ook leeszondagmiddagen die telkens aan één schrijver waren gewijd). Iedereen, mits in bezit van oren en geduld om De Rijk over de timiditeit heen te trekken, kon iets van haar opsteken.

Omdat ze vooral geïnteresseerd was in literatuur die taal met taal ‘problematiseert’ en die tekenen vertoont aan maatschappelijke verhoudingen te willen sleutelen, kan het helpen De Rijks uitleg te volgen waarom ze zou hebben gefaald op de Pedagogische Academie in Amsterdam. Geïnspireerd door de Summerhill School, de experimentele pedagogische aanpak in Reggio Emilia, de Bilthovense Werkplaats van Kees Boeke en Betty Cadbury en door het kunstonderwijs van Herbert Read, wou ze kinderen omturnen tot kritische burgers in een betere wereld, terwijl ze geen orde kon houden en het met haar zachtmoedige inborst fijner vond wanneer haar klas zich intens vermaakte.

Dus ging ze pedagogie studeren, om op abstracter niveau te begrijpen hoe opvoeding en onderwijs mogelijk wel een mentaliteitsverandering teweeg konden brengen.

 

Verarming

Ook De Rijks adolescentenjaren in Nieuw-Zeeland voordien zijn instructief. Ze was toen zo activistisch dat ze geen van haar toch weinig kinderachtige studies (antropologie, kunstgeschiedenis en filosofie in Auckland) wilde voltooien: de werkelijkheid ging voor. Wel kregen haar vrienden-medestrijders zware gevangenisstraffen. Haar memoires tonen zich daar nog altijd verontwaardigd over, maar bekennen ook, eindeloos afwegend, geen definitief besluit te kunnen nemen wat een effectieve en ethische manier van protesteren is. Ze heeft er een buffer voor nodig:

 

Vol onvergetelijke dingen

 

 

 

Tijdens een herfstfietstocht, die niet anders meer dan zonovergoten kan zijn, zag ik in mijn ooghoek een bord waar iets mee was. Ik reed terug en las dat KFC Moerbeke binnenkort ‘Red Star Haasdonk’ ontving. Op het bord was de naam van die bezoekende ploeg in een mal geschoven. En omdat de tocht nog best wat tijd in beslag zou nemen, gingen mijn half afwezige denkseltjes geregeld richting mogelijke lessen voor het vak waar ik de verveling een beetje mee tracht te verdrijven.

Onlangs schoot ik uit mijn krammen over het genre van de biografie. Ik zag het nu in de plaats van KFC Moerbeke, waarna als gast een persoonsnaam kan dienen met enige bekendheid of simpel te delen dramatisch potentieel. De wedstrijd die zich voltrekt gaat gepaard met verwachtingen die evengoed regels zijn. Minuut 1 is de geboorte van de beschreven persoon, minuut 90 de dood. Soms wordt de strijd eerder afgebroken door het noodlot, soms verlengd vanwege een onverwachte ontwikkeling.

O god, dit was niet mijn kop thee. Is de beschrevene de spits, wiens teamgenoten niet altijd minder interessant ogen? In het ideale geval scoort hij op virtuoze wijze. Als je pech hebt ben je getuige van intikkertjes. Wanneer de spits snel uitvalt met een blessure of wordt gewisseld, is dat jammer maar er kan ook een wat-als-idee onder de toeschouwers-lezers ontstaan. Mijn theewater zegt dat de scheidsrechter niet de biograaf is, omdat die al de rol van de coach vervult. Dan zal de match wel gefloten worden door de uitgeverij.

Help. Indien de spits uit ‘de’ literatuur afkomstig is, kan zijn rol extra glans krijgen door de techniek van de kopbal. Niet strikt nodig, inmiddels zelfs gezien als medisch gevaarlijk, zeker bij ongeoefende spelers. Als kopbal vat ik althans even het dagboek op, dat voor velen iets magisch heeft. En daar hield het moeizame verzinnen van parallellen op, gelukkig, omdat me iets recents te binnen schoot.

 

Zakdoekje

Pal naast het populaire type biografie is een markt gekomen die gebruikmaakt van diezelfde magie. Het betreft als even ‘literair’ ervaren historische non-fictie op basis van dagboeken, met dezelfde griezelige vooronderstelling dat wat in de wereld gebeurt terug te vinden is op papier. Ik vrees dat het precies dat determinisme is dat me steeds opvalt en tegen de borst stuit. Het gaat dan niet alleen over het concept autobiografisch schrijven, maar zeker ook over een extreem literaire poëtica à la ‘Tout existe pour aboutir à un livre’.

De non-fictie die ik voorleg, mengt op een of andere manier intimiteiten met een intellectuelere toets, zodat de titels op een koffietafel kunnen, als voer voor een beschaafd debat. De boeken zijn verzorgd door gedreven, erudiete makers. Ze hebben een journalistieke achtergrond en ordenen in hun boeken, net als biografen, een ongelooflijke hoeveelheid anekdotisch materiaal. Ik belicht hen via een schamel corpus, begonnen door een bibliotheektafel. Het gaat om Uwe Wittstocks boek Februari 1933 en iets nog succesvollers dat ik hier hardop wil overdenken: Als de zon ondergaat door Florian Illies. Natuurlijk hebben deze twee titels dezelfde tijdspanne gemeen, vlak na de installatie van Hitler. Hun centrale personages komen bovendien uit de Duitse culturele wereld en overlappen. Zo citeren Wittstock en Illies een zelfde gecodeerde uitgeversbrief – die in het Nederlands varianten teweegbrengt.

Ik meen, net als bij biografieën, op een bepaalde formule te zijn gestuit. Het evidentste voorop: de titel schept helderheid van het type waar voor je geld. Bij biografieën menen we het leven van de genoemde opgedist te krijgen, en deze twee boeken markeren tijd of plaats. Ook Illies doet dat, maar dan met zijn ondertitel De familie Mann in Sanary. Daarbij roept de mierenneuker in mij dat dit Franse havenplaatsje Sanary-sur-Mer heet, een blijkbaar overbodig detail – je hoort zo wel dat het buiten nazi-Duitsland ligt. Via de achterflap valt desgewenst de datering te verkrijgen.

Klip en klaar, en weinig verrassend, is de indeling van het boek in maanden van februari tot en met september (bij Wittstock nagenoeg van dag tot dag). Ietwat bijzonder dunkt me wel dat Illies over de spilfiguur van de familie, Thomas Mann uiteraard, al op de openingspagina met fictioneel ogende technieken het karakter én zijn appreciatie ervan uitdrukt in vier achtereenvolgende alinea’s:

 

‘Ongehoord!

Thomas Mann onderdrukte zijn woede en haalt zijn naar viooltjes geurende zakdoekje uit zijn jasje. (…)

Niets mag zijn vorm verliezen.

Het beangstigt hem wanneer zijn leven in ongerede raakt. (…)’

 

Vervolgens stapelt Illies meer dan driehonderd bladzijden bewijs op bewijs voor zijn psychologisch doorzicht. En expliciteert wat deze passage suggereert: dat hij Thomas niet kan uitstaan. Illies verhult evenmin zijn mededogen met door weinig liefde begoten familieleden. Zoals Golo en Monika Mann, de laatste kinderen die vanuit Duitsland overkomen: ‘Het is tragisch, maar zelfs deze reis naar hun ballingschapsoord ondernemen de middelste broer en zus niet samen, maar in aparte treinen’. Uit de dagboeken was daar Thomas’ irritatie bij gevist dat dochterlief arriveren zou op het uur dat hij altijd zijn middagdutje deed. Voor zijn sympathieën slecht Illies zelfs ontologische barrières: ‘Wanneer je dit [dagboekfragment, MK] in al zijn barmhartige onbarmhartigheid leest, zou je Klaus Mann het liefst even stevig willen vasthouden.’

 

Tafelzilver

Ik wil proberen om uit het hoofdstuk ‘Mei’ wat opmerkelijkheden van deze niche te halen. Het begint met een identificatie: ‘Eindelijk! Op 1 mei 1933 arriveren Erika en Klaus eindelijk in Sanary-sur-Mer’. Gevoegd bij de hoofdstuktitel kan alles rond de twee persoonsnamen worden geschrapt. Ook blijken uitgerekend de identificatiewapens meteen onklaar: ‘Ze proberen heel even gelukkig te zijn, ook al weten ze niet meer precies hoe het moet. (…) Twee jaar geleden waren ze hier ook; ze weten het nog goed.’ In deze stijl is het nogal wiedes dat een paar zinnen later de verteller die keer dateert op ‘1931’. Gevolgd door een ‘Toen’-bewering, en een ‘Nu, twee jaar later’-bewering. Een dikke pagina zit er dan op.

Als ik nog redacteur was geweest, had ik vragen gesteld over de rentabiliteit van mijn lectuur. Wat maakt dit boek geschikt om een bestseller te worden? Misschien de invoeging van een andere fictie-truc: de dialoog. Daartoe legt Illies uit dat een personage Sybille ‘de eerste mens’ is die de twee Manns tegenkomen en dat ze haar ‘Billux’ noemen. Volgt een hol gesprek, waarbij steeds wordt aangetekend wie aan het woord is en welke emotie erbij hoort: ‘Billux, Sybille dus, kan haar oren niet geloven’.

Voor de dialoog stopt, vertoont de genoemde persoon ‘een, laten we zeggen, sibillijnse glimlach’. Dan een witregel met sterretje en deze opener: ‘Mag ik even voorstellen: Sybille, om precies te zijn barones Sybille Aleid Elsa von Schoenebeck’. Dan zijn we twee pagina’s gevorderd is en verkeert de lezer die ik ben op het randje van wanhoop. Laat me uit de ruim veertig pagina’s die dit hoofdstuk nog telt alleen wat technische details isoleren, die Illies’ veelvoudige strategie bekrachtigen: vertellen als een romancier, uitserveren als een boekhouder en duiden als een priester.

Toereikend

 

 

Moeder, ik heb een mening! Naar aanleiding van de recent verschenen Nanne Tepper-biografie en ook een brievenboek dat snel na zijn vroege overlijden verscheen, schreef ik een hele lap tekst die aan het slot een idee lanceert om uit de shit te raken: een maatschappelijke tegenprestatie voor geld dat ampel beschikbaar blijft om cultuurindustriële doden eer te bewijzen met dissectie.

Vreemd feitelijk, in een tijd van budgetbeknibbelingen. Daartegen klinkt dezer dagen in Nederland en België protest op. Ik wilde in dat zinnetje het galmende woord ‘alom’ zetten, maar dat zou getuigen van blikvernauwing of beslagen spiegel waar het de sectie cultuur aangaat. Heel wat mensen zien die het liefst gisteren al begraven, juist vanwege kapitalen die eraan besteed zouden worden.

Voordat de indruk rijst dat ik het dan over zogeheten onbeschaafde medeburgers heb, verwijs ik naar een stellingname van criticus en curator Hans den Hartog Jager dat kunstenaars dan wel de sluitpost zijn op een begroting maar dat hun kritische autonomie getuigt van wensdenken. Bovendien was er recent een scherpe analyse van componist en regisseur Görges Ocloo waarin hij de cultuursector maant tot zelfkritiek.

Financieel beleven we tegelijk tijden van AI-exploitatie. De koloniale waar is werk dat ooit met inzet van ziel en zaligheid voor een appel en een ei op witte velletjes papier werd verricht en dat later via een toetsenbord de digitale wereld in werd geslingerd. Ik weet zowaar waar ik het over heb. Alleen al dit brabbelplekje werd afgelopen halfjaar aangedaan door waanzinnig veel bezoekers – uit landen zoals de VS, Singapore, Brazilië, Duitsland en Vietnam, die niet bekendstaan om hun beheersing van het Nederlands dat bij mij de voertaal is.

Laat de protesten maar komen. Tegen shadow libraries waarin online auteursrechtelijk beschermde teksten zonder toestemming en vergoeding zijn verspreid. Tegen besparingen van 10% in een sector die deels ruimtes wil vergroten én die een miniem hapje uit de begroting neemt. Voor deze acties is gelukkig aandacht.

Onder de radar bleef een ander feit dat in zijn gortdroogheid onspectaculair een nooit bevraagde ontwikkeling toont. Dat in Vlaanderen het maximum aantal maandeenheden voor een literaire schrijfwerkbeurs is teruggebracht. Er zijn sinds 2020 (164 aanvragen) namelijk zo ontzettend veel auteurs gekomen, dat nu (326 aanvragen) het budget niet meer toereikend zou zijn.

Da worde nie

 

 ‘Maar hij zei ook Niets kan haar vervangen’

(Jacob Groot)

Uiteindelijk bleek ik de klok hebben horen luiden. Maar ja, die klepel. Wat hier etappegewijs over recent gebruik van hoofdletters heeft gestaan, kan alsnog worden gespiegeld aan vakliteratuur. Het gaat dan over veranderende taalvormen ’sinds de vroege socials’ tussen 2000 en 2010, zoals ‘(…) HeT wIlLeKeuRiG aFwIsSeLeN vAn KleInE eN gRoTe LeTtErS voor een spottende toon’. Totaal willekeurig lijkt me deze orthografie niet, maar ik snap wat er wordt bedoeld en ga in mijn mand liggen.

Het citaat staat in het dit jaar verschenen Superbrabants van Kristel Doreleijers. Over een taal die ‘niet alleen kunstmatig, maar ook best kunstzinnig’ zou zijn. Ik las deze studie vanonder drie petten tegelijk: een publicist die net iets heeft afgerond met een hoofdrol voor gebabbel in de fictieve enclave West-Noordbrabant, een amateurcharlatan die taal onderwijst en een voormalig inwoner van Breda, de Parel van het Zuiden.

Om met de laatste figuur te beginnen, Doreleijers leert hem dat er ook in Noord-Brabant zoiets als een centrum en een periferie bestaan. Niet omdat zij uit Eindhoven komt en in Tilburg doctoreerde, maar omdat haar voorbeelden die regio bestrijken, met Den Bosch als hoogste punt. Een culturele minidriehoek? Indien ik het me goed herinner, duikt mijn geboortestad alleen op als officiële naam voor het Kielegat en standplaats van NAC. Nou ja, Tom America (afkomstig uit Heerlen, woonachtig in Tilburg) zong al eens dat hij het gevoel had Breda nooit te zullen halen.

Dat het zuigende niemandsland in de richting van Tholen en Zuid-Beveland helemaal onbenoemd blijft, maakt allicht evenmin iets uit voor de fascinerende hoofdstelling van Superbrabants: dat er onder jongeren in die provincie een taal is ontstaan die werkelijk een melting pot blijkt. Doreleijers noemt het, onder meer, een hyperdialect. Omdat ‘het’ Brabants, wat dat ook moge zijn, er verzeild geraakt is in een soort deeltjesversneller. Eigenaardigheden van het dialect zijn erin uitvergroot en komen er anders uit: in strikt genomen ongrammaticale gedaante.

 

Popiejopie

Overtuigend laat Doreleijers zien dat haar variant allerlei clichés en stereotypen over de provincie heeft opgeslurpt, afkomstig uit een andere machtige driehoek die we de Randstad noemen. Daartoe had ze zelfs kunnen refereren aan het oer-Haagse duo F. Jacobse en Tedje van Es, dat in 1980 bij de hertekening van Nederland als apartheidsstaat onder meer het landsdeel Brarabant ontwierp, waarin de provincie ten gunste van Surinamers en Arabieren fuseerde met Limburg, ‘altijd weer een paar graadjes warmer, denk aan de vrolijkheid, denk aan carnaval’.

Doreleijers spreekt van een ‘herkenbaar Brabanderschap’ als

 

‘een optelsom van het beeld dat buitenstaanders van Brabant hebben of aan Brabant toeschrijven (het imago van Brabant), het beeld dat Brabanders van zichzelf hebben (het zelfbeeld), en de manier waarop Brabanders zichzelf presenteren’.

 

Zo kan een adembenemend actie-reactiespel ontbolsteren, met soms onwrikbare principes, al dan niet uit de spreekwoordelijke onderbuik opgeborreld. Zonder dat ze de term appropriaton laat vallen zegt Doreleijers dat er in haar provincie bijvoorbeeld mensen zijn conform het dogma ‘Braobander da worde nie, da bende’. Op dezelfde pagina meldt ze dat anderen zich zo schamen voor hun accent, dat ze de hulp van een logopedist inschakelen.

In Doreleijers’ nieuwe taal zit, wanneer ik haar goed begrijp, evengoed een bijdrage van import-Brabanders. Het netto resultaat veroorzaakt een grappig refrein in Superbrabants. Ouderen klagen over de teloorgang van ‘hun’ dialect dat zij wél zuiver houden – de ondergang nabij! Daarin staan ze, op hun manier puristisch, niet alleen. Doreleijers geeft een wetenschappelijke bron: Arjen Versloots artikel ‘Streektaaldood in de Lage Landen’, waartegen ze stelling neemt.

Doreleijers bouwt verder op noties als ‘gevelbrabants’ (Hoppenbrouwers). Daar zat wel kritiek in, als zijnde een quasi-bourgondisch neptaaltje waar de kassa mee werd gespekt. Op een hyperdialectisch benaamde zaak tekent ze de reactie op: ‘Dòr hebben ze ’n bietje popiejopie, ’n bietje populair meej willen zen’. Zoals Superbrabants zelf slim de kwalificatie ‘carnavalesk’ gebruikt voor noorderlingen die taal bazuinen die wel erg overdreven is en de provincie gelijkstelt aan folkloristische clichés. Van dergelijke uitstoot zijn ouderen de uitlaat, maar waar zit precies het verschil met die jongerentaal?

Is superbrabants toch ook een commercieel project, waarvan tegeltjes en memes al op de markt blijken en waarin ondernemers kansen zien? Waarin onderscheidt het zich van ‘beeldbuisbrabants’ à la Undercover, van het Brabants dialect dat volgens de achterflap het dienstmeisje Petra spreekt in Nootebooms Rituelen of waarmee Thomése zijn Tilburgse personage J. Kessels optuigt? Is het heus louter een knuffeltaaltje waarin jongeren zich prettig voelen, misschien ook door de buitenwereld mild te stemmen zonder de roomse achterlijkheid die de streektaal traditiegetrouw schijnt aan te kleven? De nieuwe versie doet er, als ik het wel heb, ook ingrediënten bij uit uitheemse talen, zoals jongeren gewoon zijn te doen.

Mijn fucking gedicht

 

 

 

En nadat ik publiek had nagedacht over ontwikkelingen in het kapitaal- versus onderkastgebruik las ik: ‘Nu niet meer vragen Naar littekens / van de gevangenis, Brazilië of de kunstacademie.’ Het stond op de zestigste pagina van Het netwerk moest gebouwd worden, in een gedicht dat Maxime Garcia Diaz aansprekend had geopend met: ‘Een totaliteit verloren onderweg.’ Dat debacle leverde het vervolg, met die hoofdletter van het voorzetsel, niet alleen na een dubbele regelafstand die het boek in de greep heeft, maar ook na precies zoveel tabs dat het lijkt alsof er verticaal aangesloten wordt.

Daar gingen mijn hypotheses! De lijvige bundel gaat over virtuele werelden, en bevat gecopy-pastete collages, vertaalmachinewerk, schermafbeeldingen van WhatsAppgesprekken en selfies. Garcia Diaz’ lyrische ik stelt dat Paul Klees schilderij Angelus Novus ‘een meme werd’ door de negende these van Walter Benjamin. Ze bekent dat ze bij het woord ‘veld’ in eerste instantie niet aan de ‘fysieke’ wereld denkt, maar aan een beeldscherm. En in het Engels bij ‘view’ aan een of ander computermenu. Zo’n gemoed roept Jean Baudrillards reisverslag van Amerika in herinnering, uit de jaren tachtig, waarbij film voor hem aan de basis ligt van steden (die voorheen in Nederland en Italië na museumbezoek zijn inziens voortkwamen uit schilderijen).

Kan het dan zijn dat de dichteres schreef op de smartphone – en zich met de hoofdletter vertikte? Ik heb me laten vertellen dat, waar dat schermpje voor mijn onervaren en slechte ogen al helemaal niet bijster groot zou zijn, fouten niet altijd gerepareerd worden.

In een erg korte recensie mokte Mario Molegraaf over naar desinteresse neigende achteloosheid. De dichteres rept bijvoorbeeld van C.P. Cavavy die in de Lage Landen bekend staat onder de naam K.P. Kavafis. Misschien toont zich dan een generatieverschil. Is de Griek, in het Nederlands vertaald door Molegraaf en Hans Warren, door de dichteres wereldwijs in het Engels gelezen? En zou het voor haar onoprecht zijn een andere auteursnaam op te voeren? Zou het zelfs kunnen dat ze haar teksten, of een deel ervan, in het Engels gemaakt heeft en daarna terugvertaald naar het Nederlands? Er staat elders bijvoorbeeld ‘personificeren’ in plaats van ‘personifiëren’.

Tegelijkertijd met de bundel verscheen in 2025 bij dezelfde uitgeverij een editie onder de titel The network must be built. Alleen de onderkasten, zou ik koppig denken, verraden een niet integraal Engelstalige achtergrond.

Molegraafs ongemak, dat door dieptepsychologen schoolmeesterend kan worden genoemd, ervoer ik zelf bij Garcia Diaz’ debuut Het is warm in de hivemind uit 2021. Bij een lang gedicht, expliciet geïnspireerd op Allen Ginsberg, vertrekt Garcia Diaz vanuit een stelling: ‘Audrey schrijft’. Dit staat onderstreept, en wordt in de verantwoording voorzien van een YouTube-link. Gedienstig overtikken leidde me naar: Barbie and the 12 dancing princesses theme but you're one of them dancing in the secret garden.

Jij bent & was

 

Als niets meer zeker is, kan het ook in taal de vraag worden: kapitaal of onderkast? De officiële, op internet toegankelijke Leidraad wijdt er een apart hoofdstuk aan. Volgens mij hoef je ze niet eerst te leren om te voorspellen dat er allerlei regels ter zake zullen zijn doorbroken én onderhevig zijn aan trends.

Om met het allerlaatste te beginnen, In een recent verleden boog ik me over de spelling van voor- en achternamen, waarbij ik als actueel voorbeeld ‘bob vanden broeck’ noemde. Nu, een boek later, heet hij weer ‘Bob Vanden Broeck’. Aanleiding voor mijn stukje was overigens de fantastische bassist Esperenza Spalding die zich had onthoofdletterd. Ik kon meer muziekacts noemen met een dergelijke presentatie, en vergat die met kapitalen. Zoals MARO en ABBA (en, in zekere zin, H.E.R. en P!NK).

Ad infinitum. Of ad interim?

Vergeten was ik de rol van sociale media te verdisconteren. Weliswaar ontsnapte me tussendoor wat routinezuur over de kapitalen die de wortelkleurige en zijn entourage bij digitale communicatie inzetten, maar deze blokletters, het verlengde van bolds, ogen te routineus om bij stil te staan. Wel duizelt het besef dat dit conservatieve geweld formeel in de vakliteratuur met ‘het’ modernisme verbonden wordt.

Naar mijn idee is het gebruik van hoofdletters en onderkasten subtieler geworden. Ik weet niet of ik het ook intuïtief of hoogstpersoonlijk moet noemen, maar in eerste instantie waren het studenten die me voedden met prikkels. Omdat in hun papers, ogenschijnlijk zonder systeem, hoofdletters midden in een zin nogal opvielen, gevoegd bij evenmin consequente onderkasten aan het begin van zinnen.

Hypotheses moeten nog opgesteld, maar het lijkt me dat gebruikers van sociale media getraind zijn in een zo adequaat mogelijke presentatie. Volgens Éric Sadin ‘cureren’ mensen zichzelf op Instagram. Ieder zijn of haar galerie annex museum! Daarbij kunnen taalconventies en voorschriften hinderen, of juist uitnodigen ze aan te passen aan persoonlijker behoeftes.

Probleem is alleen dat die media me onbekend zijn en dat ik volgens mij geen moed en puf heb ze te bezoeken. Gelukkig kon ik uit artikelen twee Instagram-voorbeelden doorkopiëren. In het eerste herdacht zanger-acteur Danny de Munk zijn toneelvader Peter Faber die was overleden. Voor mij was dat tekstje, een open brief eigenlijk, een schot in de roos. Omdat kapitaal en onderkast inderdaad geen systematiek vertoonden en emoties ter plekke weergaven:

 

(…)

Elke Keer als ik je tegen kwam riep je
“HÉ STINKERD” !!!!!!
Jouw positiviteit was Enorm, net als Jouw Empatisch vermogen.
Jij bent & was een mooi en uniek kleurrijk mens

(…)

 

Voor mij is dit weergaloos. Ik meen althans vrij exact te kunnen navoelen waarom De Munk even een hoofdletter invoegde en dan weer een paar maten een kleine. Dit is muziek (waar emoji’s bij horen, maar die voeren te ver)! Alleen krijg ik het benauwd als taaldocent. Hoe kan ik nog uitleggen wat de afspraken zijn, zonder helemaal over te komen als een dodo, laat staan Nederlands als een bastion voor te stellen?

Het monster onder het kinderbed

 

 

 

Uit het intrieste wedervaren van Jason Arday en alle motieven en conclusies die diverse partijen eruit weten te wrikken, zou elke redelijke mens minstens mogen besluiten dat de kwalificatie ‘hypocriet’, steevast uiteraard voor een ander, niet deugt. Verder moet in het belang van werkelijk iedereen de term woke onmiddellijk worden opgeheven, afgeschaft en weggespoeld. Maar dat zal niet gebeuren.

Iedereen zijn overtuiging en, misschien nog zeggen, in censuur geloof ik niet. Toch heeft dat begrip woke aan zowel voor- als tegenstanders van de uitvoering die daarbij wordt verondersteld louter schade toegebracht. Als dat de macht van het woord is, dan laat ik me nog liever transformeren tot carassius auratus auratus.

Bizar vind ik ook de hardleersheid van betrokkenen en commentatoren. Of vloeide het geheugen net weg in de vissenkom? Zelf heb ik per saldo het beste met de wereld voor, waardoor het verdoemde etiket best op mijn shirtje zou passen. Het is dan ook met schroom dat ik voor de ogen van studenten soms strofen uit een gedicht uit 2022 projecteer, van Babeth Fonchie Fotchind:

 

rechtsonder schreeuwt outlook: ‘meld u nu aan voor de workshop diversiteit’. vanaf flexplekken struikelen blikken goedbedoeld over elkaar, steken elkaar aan en zetten

mijn muisarm in brand, onomkeerbaar gebogen ruggengraat in brand (…)

 

ik scoor met mijn trifecta hoog op de gemarginaliseerdenladder en ben daarom het

aantrekkelijkst voor mijn baas. naast vergaderzalen tellen (…)

staat op mijn to-do-list: ervaringsdeskundigheid

delen in het kader van inclusiviteit

 

En vertelt deze week senator Gaby Perin-Gopie (Volt), tevens zelfstandig adviseur over ‘diversiteit en inclusie op de werkvloer’, wat haar in de Eerste Kamer zoal overkomt tussen en onder en boven de woorden. Wat moeten ze dan nog inhouden?

Afgelopen zomer was er nota bene een debat tussen de taalexperts Freek Van de Velde en Marc van Oostendorp over de mate van wokeheid in de neerlandistiek, waarbij onderweg nog gedefinieerd werd en, bijvoorbeeld bij ecocriticism, afgebakend wat dat precies inhield. Voorlopig kwam het neer op ‘identitair activisme’. Ik vrees dat echter niemand weet wat woke betekent, en dat daarin juist die macht schuilt. Als het monster onder het kinderbed wanneer het lampje uitging en je uit angst begon te praten.

 

Hangplekken

Het debat trok mede mijn aandacht omdat het deels over taal ging, een Amerikaans-Nederlands. Dat is alvast iets om wel vrij zeker van te zijn: het fictieve monster woke baart tastbare woorden. Ze zijn bovendien aan de complexe kant. Vanuit mijn miniperspectief is me opgevallen dat ze zelden worden gebruikt door mensen die de taal adequaat beheersen. De outlookmail die Babeth Fonchie Fotchind ontving bevat een dt-fout.

Daar heb je het al, meteen een vileiniteitje. Ik bedoel dat het wel eens inzichtelijker kan zijn te kijken naar de schrijf- en leespraktijk van doorsnee gebruikers dan de grote tenoren te viseren. Dus bij het debat niet zozeer te turven wat topwetenschappers in een A-tijdschrift plengen, als wel wat hun studenten publiekscommunicerend als evident uitwisselen.

Dat suggereerde ik al, in een comment. Met als toetssteen twee woorden die in het artikel slechts bij hun eerste, trans-Atlantische naam waren genoemd: ‘heteronormativity’ en ‘whiteness’. Mij boeien ze in hun dagdagelijkse laaglandse kloffie: ‘heteronormativiteit’ en ‘witheid‘. Volgens de hyperlinks uit het Algemeen Nederlands Woordenboek duiken ze vanaf 2006 in de Lage Landen op. Zijn er in het vak jongeren die dat kloffie naadloos aantrekken? Ik ging testen op twee hangplekken: De Reactor (sinds 2009) en Jong Neerlandistiek (sinds 2022).

De eerste site gaf bij ‘heteronormativiteit’ slechts vier treffers, uitsluitend van neerlandici en op een veelal beloftevolle leeftijd. De bovenste was in de roos, omdat studenten daar met elkaar in gesprek waren over een bundel en de term geruisloos voorbijkwam. De tweede treffer was minstens zo mooi: daar landde ‘heteronormativiteit’ in een kritisch rijtje met ‘traditionele gezinswaarden en religie’. In treffer drie gebruikte een bekendere jongere neerlandicus het begrip ook in zijn bijvoeglijke vorm. De vierde en laatste treffer bezigde ‘heteronormativiteit’ in één adem met ‘eurocentrisme’.

Bij ‘witheid’ geeft De Reactor achttien recensies, ook best weinig. Door alle generaties bovendien, en niet alleen neerlandici. Ik bloemlees. Bij de bovenste treffer zit het woord al in de titel: ‘De witheidsproblematiek’. Een andere recensie heeft het in de ondertitel van het besproken boek, een letterlijke vertaling van Whiteness and the Literary Imagination. Er blijken ook nuances in ‘witheid’ die, consistent in het register, een ‘constructie’ heet. Op één plek is dat verwerkt tot een definitie: ‘Witheid verwijst (…) naar een dominante positie binnen een geracialiseerd systeem. Witheid is een sociale constructie die een vorm van witte suprematie, of zoals Sibo Kanobana het recentelijk noemde, een witte orde in stand houdt.’ Elders op de site heet ze een ’fundamenteel onderdeel van een breder machtssysteem’. En valt zo’n diagnose ook, zeldzaam op deze site, ten prooi aan schamperheid – van emeritus-socioloog Walter Weyns, die aan zijn opvattingen over het monster een heel boek wijdde.

 

Poenerig

Inzake Jong Neerlandistiek ben ik sneller klaar: geen treffers. Het weinige dat deze site bij ‘witheid’ oplevert komt van oude bokken. Van wie ik zelf de grootste ben, met drie stukken die verbaasd de term in een context aanhalen. Een ander artikel gebruikt ‘witheid’ expliciet in de zin van ‘lichtheid’. In de door mij nagejaagde betekenis valt het begrip in een opsomming die een stand-van-ideologische-zaken-overzicht geeft. Ten slotte vraagt een feuilletonaflevering zich af of in 1996 de witheid van een sneeuwbal literair al andere associaties heeft verwekt. Louter een pas gepromoveerde neerlandica bezigt in een interview het begrip ‘witheid’ zo en passant als ik zocht.

De kampioenste

 

 

 

Als amateurcharlatan in de neerlandistiek vroeg ik me ineens af: hoe zou het zijn met de theorie over poëzie die J.H. de Roder vlak voor de eeuwwisseling ontwikkelde? Zijn hypothese was, hopelijk nu niet te grof samengevat, dat gedichten neigen naar betekenisloosheid omdat ritme dominanter is. Destijds in de hoogtijdagen van ‘het’ postmodernisme baarde die theorie zoveel opzien dat, in mijn herinnering, zelfs dagkranten erover schreven. De Roder nam vervolgens de pamflettaire tekst op in een essaybundel die door de KANTL van de strik der eeuwigheid werd omgebonden. Ook reageerde Jan Lauwereyns uitgebreid en vernietigend met het boekje Splash. Maar toen was het 2005 en was de neerlandistiek blijkbaar al met andere zaken doende die de vergetelheid in moesten.

Ik zou bijna zeggen: en toen leefde iedereen nog lang en geleden. Maar daarmee citeer ik Erik of Eric Bindervoet. Bovendien ging door mijn hoofd nu, een kwarteeuw later, dus de vraag hoe het met De Roders theorie is gesteld. Bij mij werd ze wakker gekust door twee boeken, die niets met elkaar te maken hebben – behalve dat ik ze recent uit stapels viste.

De ene titel is De symfonie van onvrede. Daarin legt politicoloog Catherine de Vries overtuigend uit hoe en waarom een van de deprimerendste feiten uit de recente geschiedenis zijn beslag gekregen heeft: de massale koerswijziging door kiezers-burgers van centrumlinks naar extreemrechts. Wat heeft dat met poëzie te maken? Ik wil even niet polemisch doen. En gelukkig heb ik aan één zin van De Vries genoeg om mijn link te leggen:

 

‘De boodschap van dit boek is dat er onder de melodieën van radicaal-rechts een dieper ritme ligt dat de toon zet: de gestage afbraak van publieke voorzieningen, veroorzaakt door de politieke keuzes van middenpartijen – het afschudden van hun ideologische veren, de uitverkoop van de staat aan de markt en het herdefiniëren van de kiezer als consument.’

 

Deze zin is sowieso interessant. Tot en met haar boektitel heeft De Vries gekozen voor een centraal beeld dat haar stelling aanschouwelijk moet maken. Er horen terugkerende submotieven bij, zoals ‘noten’, ‘orkest’, ‘componisten’ en ‘dirigenten’, waarboven de abstractere titels van de drie delen evengoed de consequente aanpak schragen. Dat bevordert het begrip en de samenhang, maar heeft in een niet-literaire tekst ook iets verkrampts.

In het citaat laat het korte stukje vóór de dubbelepunt die tegenstrijdigheid zien. Maar liefst drie termen hebben met muziek te maken. Daarbij duwde wat mij betreft het adjectief ‘dieper’ vóór ‘ritme’ net ietsje te hard. Tot, sorry dat de uitleg zo lang duurde, het pamflet van De Roder me te binnenschoot waarbij, meen ik, ritme inderdaad de toon overweldigt.

Nu ja, het was maar een detail dat mijn blik allicht stuurde bij de tweede titel. Na De Vries las ik namelijk het zalige boek Erratapedia. Daarin bundelde Erik of Eric Bindervoet niet alleen een nieuw setje grillige leutergedichten, ditmaal annoteerde hij ze ook uitbundig heterogeen. En zoals te verwachten viel, overwoekeren al de noten de hoofdtekst nagenoeg volledig. Het gedicht ‘The importance of being speels’ blijkt bijvoorbeeld kaal te zijn voorgepubliceerd en telt vier bladzijden, terwijl het in Erratapedia, met eenentachtig voetnoten, veertien pagina’s beslaat.

Maar De Roder heeft hier nog steeds niets mee te maken. Toch legde ik het verband wel degelijk, in de jungle van annotaties. Murw door alle meer of minder relevante informatie die Bindervoet daar op lezers los bombardeerde, kwamen ook amper geïntroduceerde regels voorbij die voortijdig leken te zijn afgebroken en die soms rijmden:

 

(…)

Maar luister dan ook goed naar de klank van je eenzaamheid

Van een hartslag… uit de as

Als de stilte je herinnert aan wat er was

Aan wat je had… aan wat er was… aan wat je had.

Klappen geeft de donder als het regent.

(…) (p. 26, noot 69)

 

Misschien komt het doordat ik de elpee kocht in de herinneringsgevoeligste jaren van de puberteit dat de oorspronkelijke tekst als het ware door mijn aders circuleert. Maar die was nog altijd wel in het Engels, waarvan mijn beheersing matig is. En voor ik het wist of zelfs maar kon herleiden, riep mijn hele ik naar dit fragment terug. Dit is Fleetwood Mac anno 1977, in een echtscheidingslied dat sindsdien talloze keren is gecoverd. Ja, thunder only happens when it’s raining.

En is dit dus ook niet wat De Roder bedoelde? Doordat ik het liedje relatief goed ken, was ik toch nog niet helemaal overtuigd. Verder lezend in Erratapedia, voor zover dat kan, laat staan gestructureerd, dommelde ik in zekere zin in. Amuseerde me, miste ongetwijfeld van alles, blies en slappelachte tot:

 

(…)

En menig keer heb ik gefaald

Ik heb hoe vaak ik ook beet in het stof de top gehaald

En dus moet je doorgaan doorgaan doorgaan…

Wij staan als beste bekend en wij blijven vechten tot het end

Wij zijn de besten.

Wij zijn de goeisten.

De kampioenste!

Geen tijd voor stumpers

Want wij zijn de beste kampioen…

(…) (p. 105, noot 17)

 

Dit is kolder, net als het laarzentrappelend gedachtegoed waar mijn gemoed me naartoe stuurde. Weer een liedje, ditmaal verticaal geklasseerd bij het meurendste denkbaar uit wat ik voor een privétoilet houd. Mercury, het vroege gras van Ajax in De Arena, Van Gaal op het Museumplein,…

Waarom drong Queen door mijn bewusteloze lectuur heen? Dat moet toch een argument pro De Roder zijn? Allicht is popmuziek – vanaf de babyboomers en zeker vanaf ‘mijn’ generatie X – een vanzelfsprekend cultureel referentiekader geworden dat ooit, voor een geringere groep mensen, in literatuur te vinden viel. Volgens mij verwees De Roder ook naar Primo Levi, die had getuigd dat bij het duivelse werk in concentratiekampen gevangenen Dante reciteerden.

Daarnaast is Bindervoet natuurlijk een meestervertaler. Hij beheerst de Nederlandse taal zo goed, van haar highbrowste tot in haar onsmakelijkste trekken, dat hem waarschijnlijk de PC Hooftprijs nooit is gegeven uit mededogen met de reguliere laureaten. Iets verderop in zijn Queen-massage varieert hij op het bovenstaande gekweel met ‘en wij blijven vechten tot het very ergwaartste end’. Daarmee doemt Beckett, of minstens de versie die Erik of Eric Bindervoet van hem gegeven heeft. Van het eind ook van het begrip? Of het begin?

Zo ongeveer en ten naaste bij

Probeer het maar te ontkennen. In de kwarteeuw dat we ’s zomers door Europa fietsen nooit zulke temperaturen beleefd. Vaker dan ooit dus: voor een ijskoude imperialistische cola stoppen bij een supermarkt. Op de parkeerplaats hitteblaffende auto’s, inzittenden in een tenue te krap voor alle ongetwijfeld grondig voorbestudeerde tatoeages. Met wat geluk is er een overdekte oplaadzone. Zoals nu, terwijl voor ons een koppel parkeert pal naast een invalidestandplaats en onwaarschijnlijk smakeloos gekleed naar ons toe loopt – om een sigaret te roken. We worden bekeken als aliens, waarna ons antwoord op de vraag waarvandaan doet fronsen van onwetendheid, ook bij onze bruggetjes Brussel en Antwerpen. Wel zegt het koppel dat hun dochter in Utrecht woont.

 

Kunnen we met de kaart betalen, vragen we zekerheidshalve op de eerste camping. Natuurlijk, luidt het antwoord, we zijn hier niet in Duitsland. Daar schijnt niet simpel te registreren en te bemonitoren baar Geld alles te zijn.

 

In Nancy bestaat er de rue du Joli Coeur. De verrukking daarover taant snel als we de laatste brede weg naar de camping befietsen, zo steil dat we met de fiets in de hand gaan lopen. Bovenaan blijkt het een gevalletje van 10%, ontdekken we tierend, in de hoop dat we bij de tent verkoeling vinden, ware het niet dat op de ons toegewezen plaats, onder een boom, een Belgische auto staat, een Dacia Duster, met onder het portier in het gras niets minder dan een Bialetti. We mogen een ander plekje zoeken, waar zachtaardige Franse buren ons inlichten vanavond weg te gaan en met zo min mogelijk bruit te zullen wederkeren. Die avond winnen Les Bleus met 2-0 van Marokko, vuurwerk alom.

 

Gestaag lees ik Montaigne integraal, in de soepele vertaling van Hans van Pinxteren. En stuit op het woord ‘malvezij’, dat ik ooit in Kopstem gebruikte. Waarschijnlijk opgepikt uit dit oeuvre, dankzij een opstel dat het betreffende essay Over de opvoeding behandelde. Op gelijkaardige wijze ontleende ik aan Over de eenzaamheid misschien de titel van mijn debuut: ‘jij en een metgezel, of jij en jezelf vormen voor elkaar een groot genoeg publiek. Laat de menigte één man voor je zijn, en één man een hele menigte.’

 

Sanitaire blokken als insectenplagen. Overal liggen en hangen aan draden smartphones op te laden. Ik doe er mijn tablet bij, en houd van een afstandje de ruimte in het oog. Het taalkundig genie zegt dat ik vertrouwen moet hebben – wat met de grootst mogelijke moeite lukt, tot ik me te nerveus voel. Verder loop ik geregeld om zo’n blok, met een pre-emptive huppeltje tegen stuitliggingen. Die Franse toiletten blijven zonder bril, dus moeten de hangspieren niet nodeloos belast wanneer je, hoorbaar tussen anderen, snel afdrukt. Trillend van concentratie ontkom je evenmin aan gesprekken. ‘NEEEH, Papa!!! ‘Stel je niet aan, ik heb er geeneens zeep op gedaan.’

 

Het taalkundig genie krijgt mailtoelichting op haar relatief magere cijfer voor Schrijfvaardigheden. Naar universitaire maatstaven had ze in haar tekst te weinig structuur aangebracht, met woordjes als ‘ten eerste’ en zo. Die hemeltergende taal had ze er inderdaad uit weggekeild, op advies van mij. Een vriendin kreeg te horen dat ze onnodig jargon had gebruikt. Zoals ‘neokolonialisme’.

 

België wordt uitgeschakeld en richt de routinegal nog maar eens op haar Franse coach Garcia. Hij had het bestaan om keeper Courtois te wisselen, die geen lange bal meer kon spelen; zijn vervanger liet een afstandsschot van zijn borst kaatsen en hop, goal. Het argument luidt dat, met zijn begaafdheid en ervaring, een halve Courtois had volstaan. Wat een Belgisch compromis!

 

Onze buren van vandaag hebben om hun fietsstuur dezelfde tas gehangen, met een slogan over just doing sportive. Beide e-bikes. Dit op een camping die alle borden in vier talen heeft, over toegang uitsluitend voor gasten, waarbij de Nederlandse versie andersom framet, ‘niet voor buitenstaanders’. Zo handelt de in blauwe stofjas gestoken beheerster allerminst, die ons met flesjes water had onthaald en mijn vraag of onze fles champagne even in haar vriesvak mocht pareerde met het aanreiken van een koelbox, waarvoor ze uit dat vriesvak wat hulpmiddelen haalde. Haar man hinkt en leegt geregeld de vuilnisbakken.

 

De camping daarna is geen municipal meer. Dat betekent dat oud sanitair verkommert en nieuw sanitair beperkt open is. En dat fietsers bijeen worden gedreven op één wei. Het bedoelde reservaat is echter boomloos en geelwit geblakerd, zodat we samen op iets kleiners komen en, ontdekt de wegkapitein, meer moeten betalen dan de website zegt. Enkele fietsers mogen wel apart en hebben toevallig Frans als moedertaal. Vandaag herdenkt het land voor het eerst officieel de Dreyfus-affaire. Op een camper een sticker met een valse vriend: angles morts (geen Hells Angels)

 

In de schaduw geeft de thermometer 37 graden, in de zon 44 graden. Onze bidons zijn lauw en bijna leeg. De eerste camping waar we passeren is nagenoeg verlaten en heeft vuil sanitair. Als we tappen komt er een jongen aangehold die zegt dat dit verboden is. We moeten ofwel overnachten ofwel het water betalen. Hij loopt weg, de wegkapitein tapt opnieuw en hij keert weer en scheldt haar de huid vol. Ze zegt dat de chaleur nogal groot is vandaag, maar volgens hem draait dit om politesse. Als we verbluft wegfietsen, besef ik dat het Quatorze Juillet is. Was dat ook de dag van de fraternité? Over het aanpalende item hospitalité weet ik onvoldoende. Onze volgende pleisterplaats blijkt een oase. Aan Les Lacs d’Osselle ademt alles welkom, tot en met de loketambtenaar met het spleetje tussen haar tanden. Dezelfde avond wordt Frankrijk uitgeschakeld door Spanje, zien we op de tablet. De hele match blijft het doodstil, behalve bij de twee vijandelijke doelpunten en na het eindsignaal – steeds dezelfde camper claxonneert.

 

Op de fiets schiet me het fameuze openingswoord van Ubu Roi te binnen: ‘merdre’. Samen met mijn gelegenheidsvertaling: ‘plotver’.

Uit de werkplaats (11)

 

 

 

1.

Redigeren is een concentratiekwestie, wat zich door de hitte, in mysterieuze fasen, laat ervaren als een wegdommelen. Zou ik veel van het scherm hebben gemist? De geweldigste tropische verrassing in elk geval niet. Charles Trenet zong toch werkelijk ‘Douce’ en helaas geen ‘Douche France’.

 

2.

Bart Meulemans roman Een distel in bloei, ‘losjes gebaseerd op het leven van schilder Jan Vaerten’, bevat deze gedachte van de Vlaamse kunstenaar: ‘Vluchten is niet vergeten waar het bestaan ons toe veroordeelt, maar het net verhevigd ervaren.’ Begrijpen Nederlanders dit? Dus ‘net’ als bijwoord, in de betekenis van ‘integendeel’ of, duister voor Vlamingen, ‘juist’? Ondubbelzinniger was geweest om dit bijwoord en het voorafgaande lidwoord ‘het’ van plaats te verwisselen. Een distel in bloei verscheen bij een Amsterdamse uitgever, die riskeert dat ‘net’, met evenveel aforistische kracht, door de meerderheid van het potentiële publiek als zelfstandig naamwoord wordt opgevat.

 

3.

De Johan Polakprijs voor ‘de beste bundel van de afgelopen drie jaar’ ging naar een debuut. Wat als ik vervolgens deze Sarah de Koning toets aan ander institutioneel poëziegeweld? Zij stond op de longlist (niet op de shortlist) van de Grote Poëzieprijs en ze stond op de shortlist van de Herman de Coninckprijs. De GPP ging naar Samuel Vriezen die nergens bij de HdC te bekennen was, en de HdC ging naar Sandrine Verstraete die nergens bij de GPP te bekennen was. Achter deze betrekkelijke willekeur zou je de respectievelijke juryleden kunnen zien. Maar de invloed schuilt bij bestuursleden die jury’s benoemen en daarmee de ideologische en politieke marges van de kandidaten bepalen, plus welke netwerken worden geactiveerd.

 

4.

Als routinier, of de oude man die ik ben, lijkt me dat De Koning past in een trend die vorig decennium werd ingezet met Hannah van Binsbergen, en vervolgens Joost Baars en Radna Fabias: prijzen uit het niet-overheidsgestuurde circuit die naar debuten gaan. Met de suggestie: wij hebben tenminste het lef om ‘kwaliteit’ meteen te bevestigen. Ooit vertelde een jurylid me doodleuk, jaren na dato, dat de essaybundel Bunzing van Daniël Rovers uit 2005, waarvan ik als redacteur alleen maar shit over me heen had gekregen, eigenlijk de Greshoffprijs zou zijn toegekend maar dat men dat te wezensvreemd vond voor een debuut.

 

5.

Tussen neus en lippen door zegt John McWorther dat sensible lang ‘gevoelig’ heeft betekend, maar nu ‘gezond verstand hebbend’. Een equivalent in het Nederlands? Wakker?

 

6.

Arme Carmien Michels.

Zodra je omslaat

 

Toevallig komt me het gedicht ‘Toch niet helemaal’ van Judith Herzberg onder ogen:

 

Je lijdt, tijdens het lezen al

onder het naderhand vergeten.

Terwijl je ieder woord

en elke zin verinnerlijken wilt

verglijdt de hele bladzij

verdwijnt, zodra je omslaat;

en laat wat je daarnet

nog ijverig bewonderde

op slag verhongerd na.

 

Het klinkt hopeloos snobistisch, maar ik raakte al in de war door de eerste komma. Niets te vroeg, in elk geval! Mijn idee was dat die komma een tweede forceerde, aan het eind van de regel. Maar daar staat geen leesteken. Kennelijk heeft de nieuwe regel dat overbodig gemaakt. Even verderop zie ik dat ook gebeuren. Officieel hoort er tussen ‘wilt’ en ‘verglijdt’ een komma, maar dat wordt onnodig door die positie aan de rand – die al voor een minieme pauze zorgt.

Uiteraard kan men beweren: dit is poëzie, dus waarom zou er een grammaticaal voorschrift worden gevolgd, of zou er sprake moeten zijn van consequentheid of zelfs logica? Ik vrees dat ik toch zo’n onsensationele lezer ben die zonder sociale media al begint te verklaren vanuit een routineparanoia: losse elementen met elkaar in verband (proberen te) brengen. Dan komt het leuk uit dat het gedicht als geheel over een verlies van duiding of grip nadenkt.

Leuk is volgens mij niet de kwalificatie voor een verschil in leesverwachtingen dat ik onderken tussen mijn gewoontes en die in het gedicht staan beschreven. Bij Herzberg draait het om ‘verinnerlijken’, terwijl ik niet eens met zekerheid durf te beweren dat ik een innerlijk héb. Veeleer een sensorische lastpak die laat weten wanneer iets weer onhelder is.

Zoals wat er na ‘de hele bladzij’ gebeurt. Indien de rechtermarge opnieuw een komma zou hebben opgeslokt (samen met de reguliere uitgang ‘-de’ van het genoemde vel papier), dan is ‘verdwijnt’ op de volgende regel een variant van ‘verglijdt’ op de vorige regel. Het vervangt dat werkwoord zelfs, kortheidshalve ditmaal zonder nog het object van die bladzijde te vermelden. Maar dat maakt de komma die dan meteen opduikt erg abrupt.

Ik ben opgegroeid met het schrijven is schrappen-dogma en voel daarom meer er een apokoinou te lezen. Daardoor valt het gedicht hier als een leporello uit te vouwen: verglijdt de hele bladzij, de hele bladzij verdwijnt. Dan is de komma voldoende gestut voor de cruciale handeling in Herzbergs gedicht: het omslaan van de pagina. Wat er daarna geschiedt, kan ze slechts aanduiden met het voorlopigste leesteken aller tijden, de puntkomma.

Tegen de gewraakte grammaticaregels zondigt Herzberg daarna. Haar vervolgzin doet net alsof er een komma had gestaan! Ze miskent de interpunctionele breuk die noopt tot een formulering zonder ‘en’. Zoiets als: ‘je laat wat je (…)’. Bovendien suggereert de dichter dat ze niet in het schrijven-is-schrappen-dogma gelooft: ‘daarnet nog’ en ‘op slag’ zijn hier feitelijk te veel. Maar feiten doen er niet toe in de topsport.

Verder snap ik uit het slotakkoord na de puntkomma het werkwoord ’bewonderen’ niet, dat op het verinnerlijkend lezen slaat. Volgens mij kun je idolen (tegenwoordig: iconen) bewonderen, maar geen gewoontes met goddelijke implicaties. In combinatie met het bijvoeglijk naamwoord ‘ijverig’ ontstaat er veeleer een reflexmatig enthousiasme, zoals misschien aanwezig in lichamen van socialemedia-gebruikers wanneer ze hartjes en duimpjes placeren: neoliberale gelovigen.

Tot slot is er in de laatste zin natuurlijk het ongrijpbare ‘verhongerd’, dat in combinatie met lezen naar geestelijke armoede hint. In Vlaanderen leerde ik de uitdrukking ‘op zijn honger blijven zitten’. Dan moet iedere diepere betekenis, wat dat ook moge zijn, nog de revue passeren. Herzbergs begrip kan ook letterlijk wijzen op het geknor in de maag, nadat je zo geconcentreerd hebt gelezen dat je de tijd uit het oog bent verloren.

In termen van duiding of grip kampt een lezer hier toch sterker met de fameuze aartsvijand Alzi – dementie die het ouder worden bedreigt. Waarmee het gedicht een biografisch perspectief openlegt. Maar toen Herzberg dit publiceerde, in 2013 in de bundel Liever brieven (oplage 155.000 exemplaren!), was ze nog geen tachtig, dus niet erg oud voor een vrouw. En voor zover er twijfel bestond, toonde het recente interview met Heerma van Voss nog altijd een scherpe geest.

Het Nederlands, wat dat ook moge zijn, spreekt van oudsher van ‘de bladzij omslaan’ en in dezelfde beweging later van ’de pagina’. Het Vlaams neigt naar ‘omdraaien’. En dat voor de cruciale actie in het gedicht, waarmee volgens de taal een verleden moet worden begraven. Om te kunnen vergeten, waar Alzi juist zo pijnlijk goed in is. Tussen ‘lezen’ en ‘leven’ zit dan ook niet heel veel verschil in ons dieventaaltje. Vallen ze daarbuiten dan samen? Toch niet helemaal.