Zodra je omslaat

 

Toevallig komt me het gedicht ‘Toch niet helemaal’ van Judith Herzberg onder ogen:

 

Je lijdt, tijdens het lezen al

onder het naderhand vergeten.

Terwijl je ieder woord

en elke zin verinnerlijken wilt

verglijdt de hele bladzij

verdwijnt, zodra je omslaat;

en laat wat je daarnet

nog ijverig bewonderde

op slag verhongerd na.

 

Het klinkt hopeloos snobistisch, maar ik raakte al in de war door de eerste komma. Niets te vroeg, in elk geval! Mijn idee was dat die komma een tweede forceerde, aan het eind van de regel. Maar daar staat geen leesteken. Kennelijk heeft de nieuwe regel dat overbodig gemaakt. Even verderop zie ik dat ook gebeuren. Officieel hoort er tussen ‘wilt’ en ‘verglijdt’ een komma, maar dat wordt onnodig door die positie aan de rand – die al voor een minieme pauze zorgt.

Uiteraard kan men beweren: dit is poëzie, dus waarom zou er een grammaticale voorschrift worden gevolgd, of zou er sprake moeten zijn van consequentheid of zelfs logica? Ik vrees dat ik toch zo’n onsensationele lezer ben die zonder sociale media al begint te verklaren vanuit een routineparanoia: losse elementen met elkaar in verband (proberen te) brengen. Dan komt het leuk uit dat het gedicht als geheel over een verlies van duiding of grip nadenkt.

Leuk is volgens mij niet de kwalificatie voor een verschil in leesverwachtingen dat ik onderken tussen mijn gewoontes en die in het gedicht staan beschreven. Bij Herzberg draait het om ‘verinnerlijken’, terwijl ik niet eens met zekerheid durf te beweren dat ik een innerlijk héb. Veeleer een sensorische lastpak die laat weten wanneer iets weer onhelder is.

Zoals wat er na ‘de hele bladzij’ gebeurt. Indien de rechtermarge opnieuw een komma zou hebben opgeslokt (samen met de reguliere uitgang ‘-de’ van het genoemde vel papier), dan is ‘verdwijnt’ op de volgende regel een variant van ‘verglijdt’ op de vorige regel. Het vervangt dat werkwoord zelfs, kortheidshalve ditmaal zonder nog het object van die bladzijde te vermelden. Maar dat maakt de komma die dan meteen opduikt erg abrupt.

Ik ben opgegroeid met het schrijven is schrappen-dogma en voel daarom meer er een apokoinou te lezen. Daardoor valt het gedicht hier als een leporello uit te vouwen: verglijdt de hele bladzij, de hele bladzij verdwijnt. Dan is de komma voldoende gestut voor de cruciale handeling in Herzbergs gedicht: het omslaan van de pagina. Wat er daarna geschiedt, kan ze slechts aanduiden met het voorlopigste leesteken aller tijden, de puntkomma.

Tegen de gewraakte grammaticaregels zondigt Herzberg daarna. Haar vervolgzin doet net alsof er een komma had gestaan! Ze miskent de interpunctionele breuk die noopt tot een formulering zonder ‘en’. Zoiets als: ‘je laat wat je (…)’. Bovendien suggereert de dichter dat ze niet in het schrijven-is-schrappen-dogma gelooft: ‘daarnet nog’ en ‘op slag’ zijn hier feitelijk te veel. Maar feiten doen er niet toe in de topsport.

Verder snap ik uit het slotakkoord na de puntkomma het werkwoord ’bewonderen’ niet, dat op het verinnerlijkend lezen slaat. Volgens mij kun je idolen (tegenwoordig: iconen) bewonderen, maar geen gewoontes met goddelijke implicaties. In combinatie met het bijvoeglijk naamwoord ‘ijverig’ ontstaat er veeleer een reflexmatig enthousiasme, zoals misschien aanwezig in lichamen van socialemedia-gebruikers wanneer ze hartjes en duimpjes placeren: neoliberale gelovigen.

Tet slot is er in de laatste zin natuurlijk het ongrijpbare ‘verhongerd’, dat in combinatie met lezen naar geestelijke armoede hint. In Vlaanderen leerde ik de uitdrukking ‘op zijn honger blijven zitten’. Dan moet iedere diepere betekenis, wat dat ook moge zijn, nog de revue passeren. Herzbergs begrip kan ook letterlijk wijzen op het geknor in de maag, nadat je zo geconcentreerd hebt gelezen dat je de tijd uit het oog bent verloren.

In termen van duiding of grip kampt een lezer hier toch sterker met de fameuze aartsvijand Alzi – dementie die het ouder worden bedreigt. Waarmee het gedicht een biografisch perspectief openlegt. Maar toen Herzberg dit publiceerde, in 2013 in de bundel Liever brieven (oplage 155.000 exemplaren!), was ze nog geen tachtig, dus niet erg oud voor een vrouw. En voor zover er twijfel bestond, toonde het recente interview met Heerma van Voss nog altijd een scherpe geest.

Het Nederlands, wat dat ook moge zijn, spreekt van oudsher van ‘de bladzij omslaan’ en in dezelfde beweging later van ’de pagina’. Het Vlaams neigt naar ‘omdraaien’. En dat voor de cruciale actie in het gedicht, waarmee volgens de taal een verleden moet worden begraven. Om te kunnen vergeten, waar Alzi juist zo pijnlijk goed in is. Tussen ‘lezen’ en ‘leven’ zit dan ook niet heel veel verschil in ons dieventaaltje. Vallen ze daarbuiten dan samen? Toch niet helemaal.

Vetrolmodel

 

 

Wat een bizar bericht bereikt België over mijn geboorteprovincie. Een carnavalsvereniging staat in de rechtbank tegenover de mannen van ABBA, omdat ze hun jarentachtigliedje ‘Take A Chance On Me’ niet alleen verhoempade maar de tekst ook vernachelde tot ‘Dikke Pens’. Het Noord-Brabants refrein gaat nu als volgt:

 

Ik ben zo blij, met die pens van mij

Eerst was ik te dik, maar nu heb ik schik

Mun cholesterol nemen ze nu voor lief

Ik ben dik tevreej met 'body positief'

Met een BMI van honderd-en-drie

Was ik eerst obees, meer vet dan vlees

Volgens mijn volgers ben ik vet okee

Al ben ik kapot na d'n derde tree

Ik ben zo blij, met die pens van mij

 

Is de omgekeerde wereld die met carnaval haar beslag heet te krijgen (als ik Bakhtin nu eens minder als confetti had gelezen!) hier een feit? Of ben ik gewoon nooit vertrokken onder de grote rivieren? Mijn geëmigreerde oren combineren rijm, luim en ritme tot een herinnering van een soort humor uit mijn kindertijd, buiten de deur dan. Meligheid gecombineerd met een toefje maatschappijkritiek dat met gemak weggewuifd kan worden. Jaren geleden signaleerde ik het ook bij het nummer ‘Hoemoes Dà Òk Alweer?’ van de Bredase wiskundeleraar die zich Peter Selie noemde.

Kon ik destijds bekennen dat dergelijke spraak had geleid tot het eind van mijn poëtisch project, bij deze carnavalskraker waan ik me betrapt in een essayistische monsteronderneming die voor mijn doen aan de ambitieuze kant is. In De appelmoestuin hoop ik een zogeheten West-Noordbrabant op te roepen waarin paradijs en politieke ontluistering samenpakken. In de immer koddige termen van het liedje doet het verhoopte boek aan ‘om-influencen’.

De vraag is alleen of ik in de juiste richting zit te tasten. Ben ik nog aan het essayeren? Zoals me laatst bij recente gedichten van Verhelst de kwestie overviel: is dit wel poëzie? Nu zijn genres ook niet alles, maar mijn USP is dat ik daarmee speel in plaats van dat ze met mij spelen.

Ik ben allergisch voor autobiografisch schrijven, kan het niet eens. Als geplaagd postmodernist geloof ik bovendien uiteraard niet in een essentialistisch beeld van mijn heimat. Geen enkel Brabants dialect heb ik ooit gesproken. Maar zulke taal probeer ik alsnog te laten resoneren. De verleiding ligt klaar om naar ironie te grijpen, maar zo’n postmodernist ben ik niet. Mij fascineert een woedend melige groteske. Om meer dan één reden lijkt me het moment er rijp voor.

Doordat er na vertaalmachines allicht ook AI-toepassingen op de markt zijn gekomen waarmee je nog beter kan bluffen, werk ik meer dan ooit op gehoor. Ambachtelijk! Daarnaast valt moeilijk te ontkennen dat het politieke klimaat dusdanig veranderde dat nationalisme voor velen een strohalm is geworden. Het zou makkelijk zijn daar denigrerend over te doen, vanuit mijn gerieflijke positie (met onderdak en voedsel, zonder geldzorgen,…).

Toch betrap ik me erop dat ik het nieuws over ‘Dikke Pens’ inschuif in politieke ontwikkelingen. Ik zie op televisiebeelden een man over zijn bierbuik wrijven alsof hij zwanger is, omgeven door consensus. Allicht zie ik met mijn ontwortelde, illusoir onthechte blik ‘mensen onder elkaar’. Een soort harde kern die overal opdraaft waar, met de grootste verontwaardiging, het feest van het uitsluiten kan beginnen.

Twee lezersverwachtingen

 

 

Ooit waande ik zo betrapt in mijn ethische illusies toen Lelystad onder mijn ogen kwam, dat ik er een heel stuk over schreef (nergens op mijn harde schijf terug te vinden). Dus zou het een leugen zijn wanneer ik beweerde dat ik Joris van Casterens jongste boek onbevangen tegemoet treed. Laat de wens dan ten minste de vader van die gedachte zijn. Bij De mensheid zal nog van mij horen. Stemmen uit het dagboekarchief verwijst de ondertitel naar het NDA, een collectie van het Meertens Instituut die door ruimtegebrek inmiddels berust in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Daar begon Van Casteren als writer-in-residence.

Uit talloze dagboeken heeft hij er een handjevol geselecteerd en intens droevige, zogeheten gewone, levensverhalen naverteld. Hij citeert er ampel uit en de achterflap benoemt het eindresultaat: ‘het waanzinnige leven van een mevrouw uit Hoofddorp die overvallen pleegt (…) een homoseksuele storingsmonteur uit Limburg die in spiegelschrift verslag doet van zijn uitspattingen (…) een KLM-purser die in Thailand kunstvoorwerpen steelt, een overspelige vrouw van een VVD-politicus, een kunstenares uit Delden die bij de Jeugdstorm zat, een vrome bouwvakker uit Zwolle die zijn buren begluurt, en talloze anderen’.

Dit lijkt me Randstadvermaak, waarbij zij aangetekend dat bij de VVD-politicus Van Casteren aan Frits Bolkestein een rolletje in de maag tracht te splitsen. Ik ben geen grote fan van hem, maar dit heeft hij niet verdiend. Het boek in zijn geheel exploiteert. Des te vreemder om niet alleen te ontdekken dat De mensheid zal nog van mij horen op de flap aanprijzingen kreeg van echte schrijvers, maar ook dat het ‘als enige non-fictieboek op de shortlist van De Boon’ stond. Raf Njotea rekende het zelfs tot de tien beste titels van deze eeuw. Als zelfverklaard experimentator raakt het me dat het als een nieuw genre wordt gepresenteerd.

Toch snap ik ergens wel waar die lof vandaan komt. Van Casteren heeft meegedeeld dat hij vijf jaar aan het boek heeft gewerkt, en dat het gefaseerd tot stand kwam: ‘Van zestien personen heb ik alles gelezen, 114 dozen bij elkaar, per doos gemiddeld twintig schriften. Per persoon maakte ik een uittreksel van zeker dertigduizend woorden’. Inzake het ambachtelijke van de onderneming rijst dus het beeld van een herculesarbeid.

Daarnaast bevat De mensheid zal nog van mij horen een verantwoording waarin Van Casteren meldt dat hij aan het contract van het NDA in overleg met het Meertens Instituut een addendum heeft laten toevoegen, zodat hij de namen van zijn tragische personages kan noemen. In het slotdeel bezoekt hij bovendien de nabestaanden, die veelal onverschillig zijn, of de in schemer verkerende personen zelf. Door de tekst heen reflecteert Van Casteren bovendien op het wezen van zijn project. Dit zijn niet echt verrassende alinea’s.

Privacyschending is hoe dan ook afgedekt, wat ethische tegenwerpingen sneu maakt. Temeer daar de verhalen de constructie legitimeren dat mensen van vlees en bloed die nooit de media halen, helden zijn die postuum extra eer worden bewezen. De mensheid zal nog van mij horen dus. Geen voyeurisme maar erkenning van obsessief noterende mensen die blijkbaar gelezen willen worden. Toch typisch dat op het internet NDA in eerste instantie niet naar het Nederlands Dagboek Archief voert, maar naar een juridische term over vertrouwelijkheid van informatie: Non-Disclosure Agreement.

Bovenal profiteert De mensheid zal nog van mij horen van inspanningen door derden, vooral met dwaze details die plaatsvervangende schaamte niet laten concurreren met empathie maar met uitlachlust, leedvermaak. Ook vertelt Van Casteren de levens niet één voor één, maar afwisselend, in een dramatische opbouw. Hij maakt er muziek van, met bijbehorende snobistische kitsch onderstreept door de titels van zijn delen: crescendo, sostenuto, unisono en coda. Dit boek stinkt.

 

Werden mijn verwachtingen bij Van Casteren helaas dus bevestigd, Plooi u in tweeën stelt me voor verrassingen. Ik meende dat Joke van Leeuwen een succesvolle, veelbekroonde schrijver is met een jaloersmakend breed lezersbereik en een imposant netwerk, maar uit dit boek blijkt dat ze vooral tegengewerkt is. Het strekt zich wel slechts uit over pakweg haar eerste dertig levensjaren. Daarbij doet de ondertitel Een memoir voorbarig en bescheiden aan, vergeleken met wat de drie jaar oudere Christien Brinkgreve even tevoren zonder lidwoord publiceerde.

Toch neemt Van Leeuwen net als de sociologe maatschappelijke structuren onder vuur, zij het veel fragmentarischer. En als een subtiel, maar soms behagend formulerende ambachtsvrouw, met tempowisselingen en aandacht voor het geringste detail dat wetenschappelijk futiel zal zijn. In de sfeer van het Vergeetwoordenboek (1992), waaraan ze destijds meedeed en haar toekomstige boektitel al wist te ontfutselen. Doordat Van Leeuwen ook plaatjes en foto’s invoegt heeft Plooi u in tweeën iets van een kijkboek van de kunstenaar die ze ook is. De vergelijking met Mutsaers’ Kersenbloed en Zeepijn dringt zich op maar die kan Van Leeuwen, met alle respect, niet aan.

Een hollende inflatie

 

 

 

Alweer een tijd geleden had ik een simultaanlezing. Er was iets aan Als de dieren van Lieselot Mariën waar ik geen vat op kreeg. Wat precies, dat bleek mij uit Het verhaal van mijn schaarste van Marieke Groen. Nu las ik razendsnel Beladen huis. Ik voelde me ongemakkelijk met welk een efficiency ik dat recente boek van Christien Brinkgreve behandelde. Omdat het een bestseller is? Bijna schuldbewust greep ik naar iets wat ik voor een snelle associatie hield maar dat in de titel echoot: het drie decennia oudere Gesloten huis van Nicolaas Matsier.

Al uit de achterflap diende de vergelijking zich aan. Bij Matsier strekt zich een tekst uit van een lengte die nu wat overdreven zou zijn. Vier alinea’s vol lange zinnen, alsof hier een openingshoofdstuk van een beetje roman wordt voorgepubliceerd! De slotalinea zou inmiddels kunnen volstaan voor op een omslag: ‘Gesloten huis is Nicolaas Matsiers eerste, autobiografische, roman. Een ontroerend, geestig en tot nadenken stemmend boek over ouderschap en kindzijn, over waanzin en rouw.’ Daaronder ogen ook de auteursgegevens eindeloos, omdat ze slechts uit titels bestaan, zonder nominatie- of prijsvermeldingen. Ze monden uit in irrelevant geworden poortwachtersinformaties: ‘Fragmenten van Gesloten huis verschenen eerder in het tijdschrift Tirade. Matsier is redacteur van Raster.’

We schrijven 1994, het jaar waarin ik ‘in boekvorm’ debuteerde.

 

Bedriegertje

Bij Brinkgreve weet ik niet of de achterflap de oorspronkelijke uitgeversintenties nog weergeeft. Ik raadpleegde de achtste druk, verschenen na vier maanden. Die geeft geen enkele informatie (meer?) over Beladen huis zelf, alleen een klein citaat uit de eerste pagina. Verder is de flap gevuld met vier loftuitingen van bekende lezers. Van hen houden Lotte Houwink ten Cate en Marli Huijer zich op aan de rand van literatuur. Als publieksacademici, net als de auteur zelf? Haar ondertitel luidt Memoir, zonder lidwoord, en laat zich gevoelsmatig combineren met de omslagafbeelding. Een schilderij door Brinkgreves Amerikaanse generatiegenoot Jim Holland van een nagenoeg lege kamer, met stoel, naar de muur gekeerd fotolijstje en scherpe schaduw door lichtinval: introspectie, geen sensatie. Het boek wordt afgesloten met een lijst secundaire literatuur.

Op Gesloten huis ontbreekt dus elke aanprijzing, terwijl ik toch de zevende druk raadpleegde (na elf maanden). De ondertitel Zelfportret met ouders rijmt met de omslagafbeelding Bedriegertje waarop de zeventiende-eeuwer Samuel van Hoogstraten nauwgezet losse voorwerpen toont. In die dubbele suggestie van kunstgenre plus aanpak ligt een andere, esthetischer ambitie. Brinkgreve en Matsier schelen maar vier jaar. Vanuit een andere levensfase gebruiken ze rouw – om respectievelijk een echtgenoot en ouders – als aanleiding voor een terugblik. Terwijl Gesloten huis daarbij echter unieke gebeurtenissen opvoert aan de hand van details op de locatie, schildert Beladen huis patronen die niet noodzakelijk bij de locatie horen en evengoed voor anderen toegankelijk zijn.

Brinkgreves terughoudendheid is gepast. Na haar twee zonen toont ook zij haar versie van Arend Jan van Voss. Als linkse intellectueel beseft ze tegenover hem een traditionele vrouwenrol te hebben gespeeld, die wat hem betreft nog dienender had mogen zijn. Zo is het boek ook het verslag van een ontluistering, ziet ze nu pas hoe inschikkelijk ze is geweest. Ze ontwaart het drama dat, terwijl zij nog volop en erkend in de wetenschap en publicistiek functioneert, manlief na pensionering zijn culturele topfuncties verliest en geen zinvol alternatief vindt. Ooit klaagde hij er al over, ‘een combinatie van lijden als het aan de gang is en heimwee wanneer het verleden tijd is geworden’.

De fluogele vlinder

 

 

 

 

Ik ben de eerste lezer! Dat dacht ik met mijn slechte karakter dat af en toe naar de catalogus surfte om te kijken of de bundel al was uitgeleend. Nu verloste ik het uitbundig ontvangen Nachtatlas van deze maagdelijke staat. Het had iets koddigs dat ik aldus een handje toestak aan Peter Verhelst: ‘Voor zijn poëzie kreeg hij onder meer de Jan Campert-prijs, de Paul Snoekprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs, de Awater Poëzieprijs, de Grote Poëzieprijs en driemaal de Herman de Coninckprijs. Voor zijn gehele oeuvre ontving hij de Constantijn Huygensprijs.’

Superieur aan deze achterflapopsomming is natuurlijk het achteloze ‘onder meer’. Het ademt een literair-historische logica die ik al eens probeerde te duiden. Nu wilde mijn gemoed gewoon rust. Door kennis te nemen, of beter: een gerucht te toetsen dat Verhelst zich in deze bundel bekreunde om apostrofes, een aanspreektechniek waar ik al een zwak voor heb sinds ik dacht van de onnozele promovendus-status af te moeten.

Inderdaad bevat Nachtatlas passages die het gerucht bekrachtigen. In de eerste afdeling mijn liefste ze spreekt zoals stilte heerst een soort gebod, dat ‘Zeg ja’ luidt. Even later klinkt dit een fractie dwingender: ‘Zeg: ja’. Iets later nog korter aan het eind van gedichten: ‘(…): ja’. De derde en laatste afdeling tegen het uitdoven van het licht is bijna helemaal gericht aan een ‘Gij.’ Vóór een schijn van heiligheid ontstaat, meld ik dat achter die aangesprokene uitlopende fenomenen schuilgaan.

Mijn ontspanningstochtje door de bundel, ongeveer spiegelbeeldig opgebouwd, had wel een maffe bijvangst. Uiteraard wist ik niet te ontkomen aan het geïsoleerde begingedicht, noch aan het dito slotgedicht. Ze heten respectievelijk L.S. en Envoi, titels die het apostrofische benadrukken. Maar de dominerende stijl van die gedichten maakt nog een dikke vakterm wakker: de anakoloet. Daar ben ik al gevoelig voor sinds Luceberts ‘maar mij het is blijkbaar is wanhopig (…) in een stem te sterven’.

Wel raakte ik zo, voor de verandering bij het begin beginnend, al tijdens de Verhelst-tocht op een dubbelspoor. In de eerste afdeling eindigt een gedicht al stamelend met ‘het kan toch niet dat we nooit?’. De tweede afdeling wil: ‘We staan op de oever en we.’ Een gedicht later: ‘We denken: we zijn doordrenkt en we.’ Wat te doen? Ik was en ben niet van plan een nagekomen recensie of zoiets te brouwen, maar toch.

Laat ik L.S. minstens integraal citeren:

 

Ik had je willen vragen om één keer,

als was het voor de laatste keer en dan

 

voor eeuwig niets

als zouden wij nooit meer dan nu, nooit eerder

 

heeft er iemand iemand zo gewild,

heeft iemand zo verlangd als was het

 

voor de eerste keer, net voor het niets begint

had ik je één keer willen vragen.

 

In distichons serveert Verhelst één lange, onvoltooide zin. Hetgeen de ik ‘had (…) willen vragen’, een grammaticale constructie die sowieso voorbehoud schept, blijft buiten zicht. De spreker lijkt meer bezig om uit te drukken wat precies gezegd moet en onderbreekt en corrigeert zichzelf steeds. Wel is er de suggestie dat het om iets definitiefs gaat, dus fouten komen niet van pas. En aangezien de titel traditioneel een onbekende lezer groet, brengt dit gedicht tegelijk een poëticaal statement.

Is dit echt nog Verhelst? Ik beken, na de gepolariseerde ontvangst van zijn vroegere werk, delen uit zijn uitdijende oeuvre te hebben gemist. Afgaand op deze acquitstoot rijst de indruk dat hij nieuwe lezers zoekt. Kan werken. Onlangs was ik bij een concert van Paul Simon, waar veel reclame was gemaakt voor diens superdrummer Steve Gadd. Menigeen ging inderdaad door de knieën maar de drums werden verzorgd door Matt Chamberlain die knap ongeveer als Gadd klonk.

Bij Verhelsts L.S. moet ik denken aan Remco Camperts Lamento, voor velen een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur waar ik blijkbaar niets van heb begrepen. In dat lange gedicht is muziek, meer in het bijzonder de illusie van jazz, het leidende principe. Verhelst heeft minder woorden nodig, maar de pretentie dunkt me minstens zo groot. Juist omdat L.S. zo bescheiden is en in dezelfde beweging het onzegbare langs de achterkant alsnog meent binnen te halen.

De dichterlijke lat ligt hoog, zoals dat al jaren in het onderwijs heet. Maar de middelen waarvan de spreker zich bedient zijn bekend. Het definitieve dat in ‘niets’ zit – eerst zonder lidwoord, later met – krijgt gezelschap van ‘de laatste keer’ maar met een paradox evengoed van een ‘de eerste keer’. Een professionele stamelaar! Geen wonder dat deze op het slot van Nachtatlas een Envoi aanricht, waar ‘de laatste keer’ technisch mee wordt voltrokken:

 

Als de eerste zon na een lange winter zal ik altijd

in de hoge grassen en de fluogele vlinder en de mezen zal ik

altijd in de kat die zich ontrolt en zich uitrekt zal ik altijd

in je blik over de glinsterende, avondlijke zee zal ik altijd

zal ik wachten tot ook jij en de zee en de nacht zal ik altijd zal ik.

 

Het centrale beeld van de expanderende kat spiegelt voor poëticale lezertjes het gedicht als geheel. Ditmaal zonder witregels en veeleer met herhalingen dan met correcties spint deze zin zich uit. De vele voltooid werkwoorden en komma’s in L.S. zijn vervangen door ‘en’ en door adjectieven die hun beste tijd gehad hebben – de eerste regel lijkt wel te dollen met een cliché. En waar initieel eenmaal ‘eeuwig’ stond, repeteert ‘altijd’ heftig met een toekomende tijd.

Alleen het adjectief ‘fluogele’ ondermijnt de indruk dat dit een gedicht uit de vroege twintigste eeuw is. Toen schreef postuum Paul van Ostaijen het grandioze Melopee dat plots, mogelijk onbedoeld gereanimeerd door Verhelst, nog opener en moderner wordt. Pollekes slotvraag van weleer lijkt juist overbeantwoord. Dit Envoi bevat geen onvoltooide zin. De laatste vijf woorden suggereren al iets nieuws te beginnen.

Probeer het zelf! Of formuleer adequate prompts in AI, die deze toch wat plichtmatige regels moet kunnen benaderen. Beter nog kun je misschien eerst even naar de bibliotheek gaan. De ‘mijne’ heeft een poëziecollectie om u tegen te zeggen. Lezen en leren, dwepen en vloeken, verzamelen en selecteren. En dan beginnen en niet opgeven. En opsteken dat het nooit te laat is om opnieuw opnieuw te beginnen.

De bui een moesson

 

 

Zou er ook in YouTube al zoveel AI schuilgaan dat de muziek me automatisch bracht bij ‘Águas de Março’? Mijn Braziliaans-Portugees is niet wat het nooit is geweest en in ‘Março’ hoor ik heus mezelf niet, maar het bossanovaliedje uit 1972 weerspiegelde een Hemelvaartsstemming in 2026. Het was herfstachtig koud en nat, en toch wist ik niet grondig somber te raken.

Zoals vele liedjes van Antônio Carlos Jobim is ‘Águas de Março’, improvisatorisch-spreekwoordelijk te vertalen als ‘Maartse buien’, vederlicht en weemoedig. Die laatste component zit allicht in de reeks van dalende akkoorden die onder een stabiele melodie ligt. Alsof de regen blijft vallen, maar zo mooi en harmonieus. Ik zou bijna het woord ‘troostrijk’ gebruiken.

Wat dat betreft is het lastig ‘Águas de Março’ te verbinden met het heden. Destijds was een halfjaar tevoren al, hoe raar het hier klinkt, uitgelekt wat er volgens De Club van Rome met de aarde als ecologisch fenomeen aan het gebeuren was, voordat het officiële rapport Limits of Growth min of meer gelijktijdig met Jobims meesterwerk verscheen. Inmiddels is de bui een moesson.

Evengoed in het rijke België van fermette retteketet. Afgelopen weekend nog kwam de bevestiging dat het land de hoogste bebouwde oppervlakte (32%) heeft van Europa. Hoe moet dat met het grondwater? Met maartse buien die ook in mei de straten en kelders als moeiteloos doen overlopen? ‘Águas de Março’ laat de luisteraar het hoofd schudden en zegt bijna letterlijk: lekker puh.

Dat doet de melodielijn namelijk, een bewijs voor Jobims vederlichte kant, in een kinderlijk klinkend vraag- en antwoordspel dat hij zingt met de geweldige zangeres van het nummer, Elis Regina. Ook is er iets met de tekst, waarvoor vertaalprogramma’s echt van dienst kunnen zijn. Het lied blijkt één lange opsomming. Van stonde af:

 

É pau, é pedra,
é o fim do caminho
É um resto de toco,
é um pouco sozinho

 

É um caco de vidro,
é a vida, é o sol
É a noite, é a morte,
é o laço, é o anzol

 

De komma programmeert hier wat in het jargon een enumeratio heet. In plaats van een verhandeling over gevoel en oorzakenpalet bij al dat hemelwater noemt Jobim losse dingetjes die er volgens hem en zijn bronnen mee te maken hebben. En die samen voor een voortdurend wisselende buienradar in het hoofd van luisteraars zorgen.

Al eerder was me duidelijk geworden dat ik van jongs af viel voor die techniek. Nu me begint te dagen dat ik in mijn eigen werk vaak verzamelingen aanleg, snap ik zonder tussenkomst van een biograaf-psycholoog beter waar die voorkeur en aanleg vandaan komen. Opsommingen zijn de grammaticale mal waarin verzamelingen de schijn van orde kunnen vertonen.

Lippen op elkaar

 

 

 

Wanneer deemstert Komrij, in een aanbevelenswaard boek tot leven gewekt door Lotfi El Hamidi, eindelijk weg uit mijn leven? Mijn vorige stukje over ‘de’ polemiek, pro dissensus, werd gerepost op Neerlandistiek, waarna Micha Hamel en Els Stronks, namens ‘de leerlijn polemiek’ van het Utrechtse SchrijfLab, pro consensus, op dezelfde site een elegante weerlegging schreven. Voor een antwoord ben ik zo vrij trouw te blijven aan mijn openbare privépodium.

 

Hamel en Stronks bekrachtigen mijn vermoeden dat het SchrijfLab reserves heeft bij het genre omdat er verruwing is opgetreden in debatten. Vanwege internet uiteraard. Dat relatief prille medium ijken ze aan wat de publieke ruimte ten beste gaf ‘van pakweg het midden van de 18e eeuw tot het jaar 2000’. Daarmee idealiseren ze naar mijn idee de voorstelling die (de onlangs overleden) Jürgen Habermas van deze periode gaf, met als klassieke locatie het koffiehuis.

Aan dat belangwekkende meningsverschil deed namelijk bepaald niet elke burger mee. Het was een vermaak voor midden- en hogere klassen. Geletterdheid gold een impliciete voorwaarde en omdat Hamel en Stronks ook spreken namens de universiteit, meer in het bijzonder namens de opleiding Nederlands, is het zinvol te vermelden dat de beheersing van standaardtaal de minimumvoorwaarde leek voor deelname. Om een ‘eerbaar compromis’ te bereiken?

Daarbuiten heerste ‘het gelijk van de vismarkt’ – dat niets met het fameuze, precieze fileren van ‘de ’ polemiek te maken had maar met een waarheid die ‘ongezouten’ opklonk. Verder was er in kranten, de gereputeerde echokamers van het koffiehuis als debatpodium, ruimte voor de ingezonden brief, om onderdak te bieden aan rare vogels die hun eigen meningenliedje zongen. Een vermaak feitelijk, voor hen die de mores wel machtig waren en als het ware met mes en vork konden debatteren. Deze welopgevoede mensen gebruiken heden misschien overfrequent de termen ‘graag’ en ‘helaas’, en zijn op sociale media allicht gul met duimpjes en likes.

Hamel en Stronks laken de ‘verbale agressie’ die door blijkbaar minder beschaafde mensen op internet wordt geëtaleerd. Het debat wordt daar inderdaad niet per se beter van. Maar doet de montere, zogeheten constructieve toon van AI dat wel? En bovenal, wat moet iemand dan die, zelfs na het volgen van de leerlijn waarin je jezelf luxueus mag inbeelden om boos te zijn, niet de goede manieren heeft waarmee van mening dient te worden verschild? Terwijl die toch een serieus punt heeft? Bijvoorbeeld over een particulier én algemeen onrecht dat, dankzij medemensen die behalve verfijning ook macht hebben, verholpen zou mogen worden?

 

Banvloeken

Door die opleiding Nederlands is het interessant het literaire bedrijf als voorbeeld te nemen van zo’n scheve werkelijkheid. Het ensceneert kwaliteit en enthousiasme (‘passie’) terwijl gestuurde willekeur regeert. Door het gretig ontvangen pionierswerk van FixDit, dat de aandacht vestigt op vrouwen, raken nu ook buitenstaanders ervan overtuigd dat in de schifting van het overaanbod uitsluiten en verzwijgen cruciale routine-instrumenten zijn. In plaats van over talent of kennis beschikken auteurs beter over een netwerk.

Het SchrijfLab is zo verstandig om tegen die deprimerende realiteit niet de zoveelste man op te voeren die zijn verongelijktheid ter zake leegkiepert. Bij ‘de leerlijn polemiek’ fungeert in eerste instantie Sytske van Koeveringe als spiegel. Dat komt tegelijkertijd ook waarachtiger over dan daar Komrij voor van stal te halen. Als man van het centrum had die in principe immers niets te klagen. Het ontbrak hem feitelijk aan een geloofwaardig punt.

Daarom was het voor Komrij ook zo makkelijk om, met een gevraagde frequentie, confrontaties aan te gaan. Tot Teun van Dijk lastig begon te doen kon hij er zelf geen schade mee oplopen terwijl hij reputaties en toekomstperspectieven van collega’s lustig aan flarden schoot. Alsof hij al op sociale media opereerde, vanachter avatars. Ik zou toch menen: geen voorbeeld voor wat Hamel en Stronks in het verlengde van de overwegend brave neerlandistiekpraktijk voorstaan.

Raar vind ik dus dat het SchrijfLab plots gemaakte reclame voor de leerlijn opgehangen heeft aan Komrij als ultrafileerder. De verschijning van zijn biografie, rond de Boekenweek ook nog, gaat gepaard met een polemiekwedstrijd voor jongeren. Alsof onrecht eerst valt te veinzen en daarna te ervaren. De gebakken uien met bonen zijn gedoseerd voor de scheet van de week! Capitulatie aan de markt. Uitgezonderd de polemieken uit de jaren zeventig ontplooiden Komrijs banvloeken-in-opdracht dan ook macht. Misbruik van macht, allicht – of ‘de mens Gerrit’ in het alledaagse leven een schat was, is irrelevant.

 

Wissewasje

Die ontplooiing van macht is geen detail. Evenmin is dat het blijkbaar evidente spreekrecht, verleend ooit door de poortwachters die redacteur heetten en nu rechtstreekser door moderators in een AI-kleedje. Het (populistische) verwijt aan het adres van een ‘elite’ wordt nog net niet uitgelokt! Om het gelijk van de vismarkt te mijden, mag slechts verantwoord aan flarden worden geschoten. En daar is hij dan, de fameuze wereld waarin veel mensen zich niet gehoord weten en dan op sociale media beginnen te schreeuwen, en vervolgens door de tone police worden bekeurd omdat ze de verbinding verbraken. Hier strijdt de ‘parrèsia’ (Foucault) maar weer de oude strijd met het concept vrije meningsuiting.

Ook Hamel en Stronks raden terughoudendheid aan. Onze wereld is te kwetsbaar. Leerlingen bijten beter op hun lippen om geen schade toe te brengen. Dat op zichzelf verstandige advies dunkt me zuur in vergelijking met wat millennials gewend zijn, als waarschijnlijk eerste generatie die in het onderwijs de ‘eigen mening’ moest ventileren. In literatuur zijn ze niet-polemisch uit overtuiging, en zetten dezelfde lippen wijd open om elk wissewasje en trauma in de richting van een lezer te spugen. Mochten ze een goed netwerk hebben, dan haalt dat binnenvocht zelfs de openbaarheid.

In het huidige cultuurklimaat blijft hier ook vraag naar. Sterker nog, ik zie inmiddels oudere auteurs buigen voor deze in se polemische overvaltactiek die klaarblijkelijk wel gepermitteerd is. Normaliter zou ‘de literaire kritiek’ zulke onnavolgbaarheden of trends signaleren, duiden en eventueel van een ‘striemende’ aanklacht voorzien volgens de wetten der polemiek. Maar dat gebeurt dus niet.

Boos en overspelig

 

 

 

Waar begon het? Er verscheen een betrokken boek van Lotfi El Hamidi, dat met de titel Stakkers en wolven Gerrit Komrijs bashing van ‘de islam’ citeerde, situeerde én bekritiseerde. Diens biograaf Arie Pos opende een meerdelig debat op HP-De Tijd en Neerlandistiek, waarbij laatstgenoemde site, ook via comments, melding maakte van een ‘leerlijn Polemiek’ op het onvolprezen Utrechtse SchrijfLab. Met een heuse wedstrijd voor jongeren, te ontbranden rond de verschijning van Komrijs biografie in de Boekenweek van 2027.

Uiteindelijk legde ik er ook mijn kakje bij. Het leek me toen niet opportuun te vermelden dat iedere bewering een polemisch ingrediënt bevat. Een dooddoener, maar door gewenning en herhaling kan een schijn van neutraliteit ontstaan die je er niet snel afkrabt. Onlangs gebruikte vakbondsman Bert Engelaar een heel boek, Kort door de bocht, om samen met slammer Bekvegter en nog wat vrienden keerzijden van zulke losse quasi-waarheden te tonen, inclusief ideologische herkomst. Wel viel die evengoed te ontwaren in hun eigen weerleggingen; polemiek bereikt niet snel een eindhalte.

Zelf ben ik allergisch voor de term ‘leerlijn’ en tegelijk fascineerde me de omzichtigheid waarmee de polemiek, die in Komrij een ongekroonde koning zou hebben gekend, werd benaderd. Dat had niet eens te maken met de literaire afkeer die voor het genre is ontstaan sinds de millennials. Crucialer was een maatschappelijk fenomeen dat het Utrechtse instituut (die aan de medewerkerslijst de naam Pos toegevoegd had) expliciet in de presentatie betrok: ‘polarisatie’.

Het begrip geldt als antipode van een ander veel gebezigd taalmerkteken: ‘verbinding’. In de vele bespiegelingen die het duo heeft verwekt wordt dan een oorzaak gevonden in sociale media waar men veeleer contact breekt dan verstevigt, maar evenzeer in groeiende ongelijkheid. Polemiek zou hoe dan ook tonen dat expliciete meningsverschillen contraproductief zijn, en een barrière opwerpen tegen ‘verbinding’.

Ten voordele van polarisatie geldt dan weer dat ze ‘de vrije meningsuiting’ zou dienen. In debatten is ook daar een antipode te vinden: ‘intolerantie’. Teruggekoppeld naar de aanleiding van ‘de islam’ zou dan een gevoeligheidje bovenkomen, dat het seculiere Westen na een beschamende traditie van ‘censuur’ zou hebben overwonnen. In de wereld daar weer naast, op TikTok vooral, bestaat rage bait domweg om producten aantrekkelijker te maken voor klanten.

 

Heel precies

Vanwaar de haast intuïtieve afkeer van een meningsverschil dat open ligt? Tot Trump zijn tweede termijn van acquit ging met een spervuur aan decreten, functioneerde ‘het’ westen op basis van consensus. In Nederland heet daar, historisch na de gepolariseerde jaren zeventig, de techniek van het ‘polderen’ mee gemoeid te gaan. Dat is een keuze. Zoals ik zelf altijd, bijvoorbeeld om die ongelijkheid beter te bestrijden, de voorkeur heb gegeven aan dissensus. En al vóór de millennials ondervond dat vele collega’s dit te grimmig achtten.

Grimmigheid lijkt in het polemiekgenre op twee manieren haar beslag te krijgen, waarbij hetzelfde strijdmiddel dienst doet in twee uitvoeringen. Het gaat om een steekwapen. Bij polemieken kan een ‘hakmes’ worden gebruikt of een ‘fileermes’. Bij de eerste variant ziet men ook wel een ‘botte bijl’, wat de geringe appreciatie al verraadt. De echte polemist fileert en doet dat idealiter virtuoos.

Het Schrijflab heeft voor die ambachtelijke activiteit in zijn leerlijn een aparte stap ingeruimd, bij wijze van oefening. Ze schetst eerst risico’s, die berusten op wat ‘snel scoren’ wordt genoemd, naar ik vermoed een leerlingvriendelijke versie van populisme: rumoer aanrichten om het rumoer. Dat gaat ten koste van een medemens. Met dat besef stelt het Schrijflab leerlingen voor een keuze:

 

Stel dat je meer wilt met een polemiek: de lezer geen ophef bieden, maar stof tot nadenken. Dan moet je de tekst van de tegenstander heel serieus nemen. Die heel precies lezen en fileren op gedachten, aannames en argumenten: dus niet alleen op wat er staat, maar ook op waar het vandaan komt dat het er zo staat. Zoals een visboer met een mes een vis fileert en de graten van de vis blootlegt. De basis van een polemiek die stof tot nadenken geeft is dan die precieze lezing van de tekst én de achterliggende motieven van de schrijvers. Hoe je je punt daarna opschrijft, is stap twee. In deze oefening kijk je hoe je fileertechnieken je kunnen helpen bij de eerste stap, en hoe je daarna je punt kunt maken. Met of zonder snel scoren, want scoren is natuurlijk wel scoren als je bezig bent lezers te overtuigen.

De schrijver, dichter en criticus Gerrit Komrij kon als geen ander teksten van anderen fileren.

 

Een curieus betoog, waarin mij de taalversterker ‘heel’ ontroert die blijft waarschuwen. Het is net alsof men vóór de introductie van Komrij al zegt dat het altijd mis kan lopen, zelfs als het goed gaat. Ook wie virtuoos fileert kan verbinding verbreken. Scoren als naast het doel schieten? Intrigerend vond ik elders te begrijpen dat het verbrokenverbindingsresultaat in het bijzonder vrouwen wordt aangerekend als ze harde kritiek leveren op andere vrouwen. Er speelt hier iets mee van solidariteit, dat na aan mijn hart ligt en dat ik in dit verband niet goed snap.

 

Nudistisch

Mij valt verder op dat de getroffen partij niet aan het woord komt. Over slachtoffers en eventuele sympathisanten is eerst door de polemische dader gesproken, en daarna door derden. Dat bleek in België onlangs nog bij de uitvoering van SANCTA, Florintina Holzingers beruchte opera tijdens de uitvoering waarvan toeschouwers onwel waren geworden van het bloed en seksueel geweld. Er traden naakte nonnen in op, ‘een nudistische persiflage van het religieuze leven van zusters’ volgens de Antwerpse bisschop Bonny die bezwaar aantekende namens katholieken. Toch riep hij hen op niet te protesteren, maar hun gekrenktheid om te zetten in paasvieringen.

Een getergde Holzinger meende strijdlustig: ‘what the fuck is wrong with shock?’ Haar voorstelling, die volgens de trailer een prachtige uitwerking gekregen had, kaderde ze zelf in brede westerse onrechtmatigheden. Maar volgens Gwendolyn Rutten was dat het punt niet. De oud-leider van de liberale OpenVld die inmiddels Anders heet, meende dan wel dat de bisschop een katholieke relaps beleefde, maar bovenal dat hij met vermeende lange tenen zijn geloof had laten kapen door extreem-rechts. Ze riep Bonny op tot verdraagzaamheid.

Meer kanttekeningen spoelden aan. Daarbij kwam één type argument mij bekend voor uit de lange geschiedenis van polemieken. Ik noem het deftigjes de substitutietechniek: voor het ter discussie staande object zet je iets anders in dat zijn controverse bewezen heeft. Vaak gaat het om ‘de jood’ of ‘de moslim’. In dit geval waren de blote nonnen dan te vervangen door besneden piemelaars of door blote meneren met ‘arafatsjaals’ en bomvesten.

In het debat zag ik wel geen blote paters voorbijkomen. Mogelijk omdat de SANCTA-regisseur een vrouw is, speelde hier blijkbaar geen seksisme. En waar velen geen begrip hadden voor bisschop Bonny’s protest tegen het hergebruik van christelijke symbolen, lag dat even later anders bij Trumps zoveelste narcistische provocatie, toen hij zichzelf door AI liet afbeelden als door handoplegging helende Jezus.

 

Uithangen

Uit mijn kwalificatie ‘zoveelste narcistische provocatie’ blijkt al dat, voor mij, polemieken niet als één geheel zijn op te vatten. Ik neem Florintina Holzingers shocktherapie veel serieuzer dan Trump. Dat brengt me in het vaarwater van de Utrechtse leerlijn Polemiek. Hoe schuchter en objectief de tien stappen daar ook zijn beschreven, ze tonen bij nagenoeg iedere fase voorbehoud. Wat Trump doet, zou volgens het SchrijfLab vallen onder ‘sarren’. Voor mij ontbreekt de intellectuele en geëngageerde basis die het choqueren door Holzinger wel heeft.

Maar bisschop Bonny’s protest wil ik evenmin opzijschuiven. Enerzijds zal dat uit ergernis zijn over de vanzelfsprekendheid waarmee Rutten religieuze instituties als dusdanig gedateerd beschouwt dat ze beter op de lippen bijten en het spreekrecht ongelimiteerd acht voor breuken met één specifiek geloof dat katholicisme is. Het doet denken aan de arrogantie anno 2008 van haar destijds door Verhofstadt aangestuurde partij en artistieke partners bij de euthanasie van Hugo Claus, tegenover aartsbisschop Danneels.

Aan de andere kant bevalt me aan Bonny dat hij opkomt voor bovenpersoonlijke waarden die hij tot nader order persoonlijk onderschrijft. Dat die moralistisch (kunnen) zijn, doet er niet toe. Ik zou het erger hebben gevonden wanneer de bisschop had gezwegen uit imagoredenen of omdat zijn strijd al vruchteloos gestreden zou zijn. Daarmee verschil ik alvast van het Utrechtse SchrijfLab dat een stap heeft ingeruimd voor ‘belangenafweging’. Mij is dat te strategisch, te pragmatisch.

De aanbevelingen van experten

 

 

 

Op werkelijk alle tafeltjes van de Agora lagen meerdere exemplaren van een folder. Gepromoot werd daarin een lezingenreeks rond Stephen Hicks. Verspreid over vier aprilavonden zou die mij weer eens onbekende maar blijkbaar met faam omhangen Canadees-Amerikaanse filosoof spreken en in debat gaan met gerenommeerde Belgische wetenschappers. De organiserende Vrijzinnige Dienst van de Universiteit Antwerpen leek een leuk evenement te hebben bedacht.

Toen ik de folder nader bekeek, stokte mijn blik bij de titel: Hoe het koekoeksjong de verlichting ondermijnt en wat we ertegen kunnen doen. Welk snood beest werd hier bedoeld? Gelukkig is mij begrijpend lezen geleerd zonder markeerstift, dus ik zag meteen wie de boosdoener bleek: ‘het postmodernisme’. Met de literaire afvaardiging daarvan word ik zelf geassocieerd en ik meen er net voldoende van te weten om te denken: arm koekoeksjong, omgeven door dronken aardbeien!

 

Boventoon

In navolging van koningin Máxima over Nederlanders zeg ik het maar eerlijk: bij postmodernisme geeft een essentialistisch bepaald lidwoord geen pas. En al helemaal niet in universitaire kringen! Maar ja, ook bij ‘de verlichting’, zonder hoofdletter inderdaad, dringen clichés zich op. Wel blijkt ze volgens de folder idealen te hebben verbreid van ‘vrijheid en gelijkheid’. Daarbij wordt wel de centrale rol van Hicks duidelijk. Hij zal tonen hoe die idealen ‘nog altijd de beste troeven hebben en hoe we de postmodernisten van antwoord kunnen dienen’.

Een wij-zij-onderscheid! Ze blijkt urgent, vanwege ‘de negatieve impact van het postmodernisme op de universiteit en daarbuiten’. Wow, dat types als ik perfide waren wist ik, maar zo invloedrijk? Het kan nooit kwaad om onder ogen te zien waarom:

 

Het postmodernisme begon in de universiteit als een kritische reflectie op macht en kennis, maar groeide in de tweede helft van de twintigste eeuw uit tot een koekoeksjong. Het zal de verlichting, het nest waarin het groot werd, radicaal in vraag stellen en aanvallen. De verlichting zou namelijk niet op vrijheid en gelijkheid gericht zijn, maar slechts een voorwendsel zijn voor het veiligstellen van privileges. Niet het streven naar een gedeeld burgerschap, maar eerder structurele discriminatie zou haar kenmerken.

Ondertussen is dat koekoeksjong uitgevlogen en beïnvloedt het velen in de manier waarop ze over zichzelf en de samenleving nadenken. Of het nu gaat over de verschillen tussen mannen en vrouwen, de neutraliteit van de overheid, de (on)wenselijkheid van NIPT (Niet Invasieve Prenatale Test), de omgang met het koloniale verleden of de aanwezigheid van transvrouwen in sportcompetities: postmoderne ideeën voeren vaak de boventoon. Ze vormen het filosofische hart van de discussies over diversiteit, wetenschap en rechtvaardigheid. Daarbij maken ze de verlichtingsidealen verdacht en zetten ze aan tot een identitair opbod. 

 

Als taalmenneke valt me op dat de koekoeksmetafoor niet alleen negatief is maar ook venijnig. Het bijbehorende werkwoord ‘uitvliegen’ heeft normaliter melancholieke bijklanken, terwijl ze in deze folder schril zijn, dwingend – expansief. Ook wordt het slotwerkwoord ‘aanzetten tot’ dankzij de automatische piloot gemeenlijk ingevuld met ‘haat’. Verder lijkt me dat de spelling ‘transvrouwen’ treitert. Of je het daar nu mee eens bent of niet, het woord wordt al jaren om redenen die voor betrokkenen belangrijk zijn verdeeld door een spatie.

Bovenal hoef je weinig geleerd te zijn om niet lichtzinnig, zoals onder meer Adorno & Horkheimer en zoals Zygmunt Bauman in ‘de tweede helft van de twintigste eeuw’, aan positieve verwezenlijkingen van ‘de’ verlichting ook keerzijden te zien. Dat ze een mannenclub behelsde met witte huidskleur uit Europese opleidingen, is evenmin een heel erg revolutionaire constatering, al blijven tot op de dag van vandaag betrokkenen de bal terugkaatsen. Deze foldertekst veroordeelt waarschijnlijk dan ook een recentere, activistische variant die door koele minnaars ‘doorgeschoten’ heet.

Daarmee vegen ze ‘het postmodernisme’ op één hoop met woke. Als je het grote lettertype, het vele wit en de dikke pagina’s verdisconteert valt dat geërgerde cultuurpessimisme bondig na te lezen in het pamflet Over woke (2023) door Bart De Wever. Het werpt zich op als behoeder van het project van ‘de moderniteit’ waarbij de drie zojuist genoemde filosofen kanttekeningen hebben geplaatst vanwege de Holocaust, die bij De Wever ontbreken. Zijn neutrale titel, in de onderzoekende geest van Montaigne, kan evenmin verhelen dat het pamflet het wij-zij-onderscheid tot in de taal uitrolt. Al was het omdat hij het bezittelijk voornaamwoord ‘onze’ in vitriool doopt als hij weer eens fulmineert tegen ‘onze kwaliteitsmedia’.

Impliciet zegt deze aanduiding al dat de N-VA-leider zich, niet voor het eerst, in een underdogpositie manoeuvreert. Hij hoont in Over woke ‘de intellectuele elite’, paradoxalerwijs met bij vlagen antieke taal die onderwijs van culturele verfijning doet vermoeden. Zijn activistische stenen des aanstoots gelden als ‘revendicatief’ – een kwalificatie met heuse joods-christelijk beschaafde wortels? Verder kan een pleidooi bij De Wever ‘niet zonder rationale’ zijn en doen CEO’s bij hem ‘de promesse’.

Grutjes uit Moerdijkië

 

 

 

Een ferme openingszin. ‘Het onuitputtelijke boek Exercices de style van Raymond Queneau uit 1947 is toe aan nieuwe Nederlandse vertalingen.’ Daarmee wil ik niets afdoen aan de glansprestatie die Kousbroek in 1978 leverde. Maar anders dan het origineel is diens versie al historisch geworden. Zowel de in Amsterdam genoemde tramlijn als het plein bestaan niet meer.

Bovendien beperkte Kousbroek zich niet alleen geografisch, de daarbij horende exclusieve taal is ook gedateerd geraakt. Dat ontdekte ik met studenten in de twee alinea’s grote oefening ‘Interjections’, terecht als ‘Tussenwerpsels’ gepresenteerd. Kousbroeks tweede alinea begint met:

 

Gut!

 

Heb ik dit in zestig jaar op het ondermaanse ooit zelf gezegd? Mogelijk, toen Corry nog bij de Rekels zong. Daarna zal het tijdens pogingen tot ironie hooguit ‘gossie’ zijn geweest. Inmiddels staat ‘gut’ in ieder geval niet meer bij tussenwerpsels die de e-ANS in 2021 heeft opgesomd. Een toelichting verantwoordt dit met harde hand: de drempelwaarde was niet langer bereikt. Dat lot trof ook ‘jemig’ en ‘gadver’.

In de lijst treffen we wel, en dat vind ik aan de hilarische kant, ‘tiens’. Dit woord gebruikte Queneau zelf namelijk, in het Frans. Dat ‘tiens’ in de ANS de toevoeging krijgt dat het in standaardtalige contexten in België opduikt, is meteen een kapstok voor mijn andere punt. Behalve een nieuwe Noord-Nederlandse zou Exercices de style ook graag een Vlaamse vertaling mogen hebben.

Neuk ik nu mieren? Onlangs las ik een studie die me de ogen opende voor de landsgebondenheid van platte verwensingen. In De waarheid heeft vier gezichten. Hoe we het publiek debat kunnen redden verwijst Simon Truwant naar het befaamde essay On Bullshit uit 1986 van Harry Frankfurt. Hij vertelt dat dit titelwoord in de Nederlandse vertaling (van Ronald Kuil) ‘lulkoek’ is, maar dat hij het Vlaamse ‘gezever’ verkiest.

Voor mij alweer een moment van hilariteit. Sinds ik in België woon heb ik de term bullshit het vaakst de mond horen verlaten van Herman Brusselmans, een fenomeen dat voor mij even oer-Vlaams is als Eddy Wally. En in verband met generatieve technologieën, die mij zo mogelijk nog minder boeien, is het omineuze, medleyachtige begrip botshit geboekstaafd.

Het woord ‘lulkoek’ verneem ik hier inderdaad nooit, maar associeer ik evenmin met de provincie Noord-Nederland als geheel. Wel met groepen, zoals de corpsballen van Jiskefet. Nazicht leert dat het voor het eerst opdook in Het katholiek volksblad anno 1899 te Maastricht. En overzichtjes van gebruik dat het in België evengoed bestaat, nog altijd. Het blijkt er even gekend als boven de Moerdijk.

Soit.

Truwants voorkeur ‘gezever’ situeer ik wel in Vlaanderen. Trots heeft Truwant het achter in zijn studie opgenomen in een woordenlijst. De betekenis is immers, door niet-aflatende beweringen van de wortelkleurige, verregaand voor wat er in de wereld blijft gebeuren: totale onverschilligheid, minachting zelfs, voor de waarheid.

In beknotte vorm (geen idee of het onzingehalte groeit) komt ‘gezever’ voor als ‘zever’, eventueel in combinatie met een vast adjectief: ‘dikke zever’ (waarvan het onzinpercentage zeker hoger ligt). Het biedt ook mogelijkheden om er mensen mee aan te duiden (zeveraars) en activiteiten (zeveren, ook wel: zwanzen).

Heeft Noord-Nederlands een soortgelijke flexibiliteit die evident klinkt? Robbert-Jan Henkes heeft al het substantief ‘rut’ en het werkwoord ‘rutten’ voorgesteld. Dat zou in de wortelkleurige sfeer door een ‘rutter’ kunnen worden gepraktiseerd.

Voor vertalers aller binnen- en buitengrenzen opent zich een paradijs, kortom. Laat de nieuwe Stijloefeningen maar verschijnen!

Overigens vertelt de ‘oude’ ANS uit 1979 dat ‘gut’ afstamde van godallemachtig. Het kende vervormingen waar ‘gossie’ inderdaad toe behoorde, en ‘chot’, ‘chut’, ’gunst’, ‘grutjes’ en ‘gommenikkie’.

Moh.

Tussen boodschappenlijstjes en aantekeningen

 

 

Altijd verbaasd geweest dat de Klisjeemannetjes anno 1977 in hun beroemde sketch over de oudste beweging der wereld het orgasme onder meer vergeleken met ‘gevulde koeken’. Heden meen ik dat dit een zogeheten allusie is. Ik herlas namelijk De schaamte voorbij uit 1976, waarin Anja Meulenbelt die lichamelijke sensatie onder meer associeert met ‘een amandelbroodje in de trein’.

Verder is in dit cultboek sprake van een ‘belachelijke vertoning’ van ‘de ex-vrouw van Wolkers op de televisie’. Recent kwam dat beeldmateriaal, uit 1972, terug in de aandacht. Door MeToo-discussies, maar ook doordat literair-autonomistische vrijwaringen niet langer geloofwaardig zijn. De vrouw, Annemarie Nauta, bekloeg zich over het ontluisterende portret dat van haar werd geschetst in Turks fruit en over de seksuele gewelddadigheid van haar ex-kunstenaarman van wie destijds vermelding van de achternaam afdoende informatie bood.

Andere tijden!

De schaamte voorbij stond op mijn leeslijst voor het eindexamen, maar ik kan me niet herinneren dat het boek bij het mondeling aan bod kwam. Net als En dan is er koffie, dat qua seksualiteit explicieter is, heb ik de indruk. Vreemd? Het aantal contacten in Hannes Meinkema’s roman is veel geringer. Ze was een geroutineerde literator, terwijl Meulenbelt een natuurtalent toont in vertellen, memoreren en kritiseren.

Van de Anja in De schaamte voorbij kan kakkineus worden gezegd dat ze werd ‘opgeleid op de universiteit van het leven’. Ze betoont zich gulzig, in meer opzichten, en leest bijvoorbeeld alles wat los en vast zit over feminisme. Zo moest ik, op het spoor gezet door een taal- en informatieposting, denken aan Eva Hofmans recente Man neemt vrouw. Aantekeningen uit het patriarchaat. Wat een verschil in een halve eeuw, bij een gelijke thematiek!

Hofman vertelt dat ze een deel van haar opleiding, dankzij een beurs, zelfs genoot in Washington. Ik ben wat terughoudend met het begrip ‘geprivilegieerd’, maar het dringt zich wel op. Qua kennis valt ze voor mij, als oude leraar-digibeet, ook te verbinden met studenten. De bibliografie van Man neemt vrouw onderstreept een zinderend onrustbarende beperking tot Engelstalige publicaties die via ‘de feed’ bij Hofman lijken te raken.

In De schaamte voorbij gebeurt echter iets zo vanzelfsprekends dat er geen woord aan gespendeerd wordt. Het boek wordt verhaaltechnisch bijeengehouden door een vakantie te Frankrijk, met vriend en kind. Blijkbaar vormt de taal daar, zeker toen onhandig met en soms vijandig tegenover Engels, geen beletsel. En tussen de vele kranten, tijdschriften, rapporten en boeken die Anja tot zich neemt, moet destijds ook heel wat Duits op haar af zijn gekomen.

Raar vind ik dat de thematische signalen van Eva Hofman tegen ‘de manosfeer’ en ‘misogynie’ me wel bereiken, net als helaas aanzwellend conservatisme en ideologische kloven met oudere, analoge feministen, maar dat ik voortdurend de sensatie heb dat me van alles ontgaat door de wijze van kennisvergaring en omdat haar jargon voor mij duister is. Ze heeft het soms over ‘preserveren’, en vaak over ‘backlash’ dat gevolgd kan door ‘terugslag’.

En hoewel ik inmiddels ben gewend aan het veramerikaniseerde grosgebruik van het toch niet kinderachtige woord ‘trauma’, is het bizar om van deze generatie feministen te blijven vernemen over uiterlijkheden. Hofman vertelt over een literair evenement waar ze ongevraagd kritiek krijgt van een analoge feministe, ‘een mevrouw van een jaar of zeventig in een blauwe maillot’, die ze daarna aanduidt als ‘de blauwe maillot’. Is dat geen objectivering?!

Deus ex machina

 

 

Als simultaanlezer overkomt het me zelden totaal verwante boeken te consumeren, omdat juist de spreidstand beter tegemoetkomt aan mijn woorddrift en verwardheid. Toch behapte ik onlangs binnen één dag in twee titels dezelfde uitheemse plaatsnaam, en beide keren dacht ik, in de hubris van een potloodredacteur: spelfoutjuh!

Maar (de vertaler van) Arlie Russell Hochschild in Gestolen trots en Bert Natter in Aan het einde van de oorlog hadden gelijk. Het blijkt wel degelijk ‘Maagdenburg’. Wel bleef de aanblik van dit woord me bevreemden. Die dubbel a, als in koeterwaals! Zou ik iets spygie-traumatismisch onder de leden hebben?

Ik houd er niet zo van ‘eigen vooronderstellingen te bevragen’ en ‘in de spiegel kijken’ wordt na een zekere leeftijd een beetje sneu, dus bereidde ik me al voor me te moeten neerleggen bij een raadsel. Toen klopte de deus ex machina met een bol knoflook op mijn schouderblad en herinnerde eraan dat NAC, een voetbalclub uit de historische stad Breda, ooit één ronde heeft gespeeld voor de Europacup 2.

Tegen 1. FC Magdeburg, de latere winnaar.

Volgens het internet was deze titanenstrijd in 1973. Dus maar twee jaar na een geallieerde dodelijke grap tegen de Duitsers: ‘Wenn ist das Nunstück git und Slotermeyer? Ja! Beiherhund das Oder die Flipperwaldt gersput!‘ Kennelijk hadden ze snel een antivirus gevonden. Door terugvertaling? Nee, dit was lang voor GenAI.

De 1. FC Magdeburg stamt uit de door Hochschild en Natter bedoelde plaats, destijds in Oost-Duitsland, tegenwoordig in zijn officieel verenigde variant. Nog altijd is er dan de tussen-n in de Nederlandse versie. Door de herziene spelling van 1995 veroorzaakt? Magdeburg > Maagdeburg > Maagdenburg? Rijmt niet met poëzie uit 1968! Zeker weet ik alleen dat de linkeraanvaller Jürgen Sparwasser heette.

Rocksterrenstatus

 

 

Rare tijden voor de diersoort die zich schrijver noemt. Gekooid door meningen, of ermee gevoederd, tussen de tralies van media hopsasa. Momenteel ontwaar ik drie typen reflexen die verlokken tot survival. Het eerste type heeft allicht nog te maken met de overproductie, waardoor boeken niet de redactie en eindredactie krijgen die ze verdienen. Die diagnose is bepaald niet van gisteren, en wordt heden bevestigd door de receptie van alle Librisprijsinzendingen die zich gelukkig niet beperkt tot één uitgeverij.

Enkelingen kunnen flierefluitend stileren over ‘hubristikè diathesis, zoals Aristoteles het noemde – een overmoedige houding. Die houding, ook wel ataraxie genoemd (…)’, maar indien een lezersblik een met zware publiciteit omgeven auteur van buiten de Grachtengordel en zijn Vlaamse equivalent treft, dan ogen de consequenties draconischer. Schoolvoorbeeld is Lale Gül, op wier stijl zoveel werd aangemerkt dat niet iedereen beseft dat ze meer heeft meegemaakt dan honderd standaardliteraire auteurs in de Lage Landen bij elkaar. De omstandigheden waaronder haar werk ontstond, vragen niet alleen om extra steun bij redactierondes maar ook om boven-esthetische maatstaven die literatuur sowieso in een wurggreep hebben (diverse herdenkingsstukken over Cees Nooteboom, wiens oeuvre tientallen zorgvuldig gecomponeerde titels telt, namen de binnenweg naar zijn laatste, halfbewuste interview).

Onder die stijlkritiek gaan morele bezwaren schuil die beter zichtbaar worden wanneer auteurs in hun privéleven niet blijken te hebben voldaan aan hun maatschappelijke pretenties. Van deze kwaal zijn er recent drie voorbeelden geweest: Lucebert, Zwagerman, Chomsky. Zij hebben gemeen dat ze zich politiek links profileerden. Zo kunnen ze als hypocrieten gelden, en in de virtuele wereld efficiënt worden afgefakkeld. Het is bijna schunnig dat er daarbij uniform van ‘de elite’ wordt gesproken, waar er afhankelijk van de branche talloze netwerken actief zijn.

Duizelingwekkend vind ik dat bij de Zwagerman-ontluistering de feiten al grotendeels bekend waren, maar pas door bekrachtiging van biografe Vlaar status kregen. Daarbij woog voor haar de moraal zo door dat taal, het oeringrediënt van schrijver en literatuur, er minder toe deed. Dat drong pas achteraf goed tot me door, toen ik kennisnam van haar juichende recensie over Alara Adilows romandebuut. Die eindigde zo:

 

Op haar newspeak moet je soms kauwen: “De golven van gebeurtenissen slaan onwetend tegen het lijf, en in die uitholling groeit een identiteit.” Voor slordigheden als ‘jouw’ waar het ‘jou’ moet zijn of ‘Saga’ en ‘Hoorn’ in plaats van Sagal en Uithoorn, had Adilow behoed moeten worden, maar ach: wat een vol en rijk boek!

 

Dat hoofdzaak hier bijzaak wordt, maakt het logisch dat Vlaar deze roman vervolgens opnam in haar boekentoplijstje van het jaar 2025. En dat Adilow dus op één welbepaald criterium ten prooi viel aan een volkomen ander lot dan Lale Gül, die ideologisch aan de overzijde van het spectrum zit.

Ik neem Adilow mede even als voorbeeld omdat ze valt te verbinden met een derde, zo mogelijk nog complexere reflex op auteurs: dat ze hun tekst niet echt zelf hebben geschreven. Als curator van een prestigieus DWB-nummer bleek volgens de redactie voor haar namelijk het lichaam

 

‘een plaats waar identiteit, macht en verzet elkaar kruisen. In de door haar verzamelde bijdragen geldt het lichaam als archief van kennis en ervaring, als plaats van conflict en als drager van geschiedenis en toekomst. Het lichaam drukt zich uit in gender en huidskleur, maar evenzeer in ritme, ademhaling en houding. En in literatuur – die op haar beurt als een lichaam werkt: iets wat ons raakt en vormt en permanent betekenis genereert.’

 

Vijf drieslagen achter elkaar plus een maar-zin: ChatGPT-alert! Hogere wiskunde vind ik nu dat deze verdachtmaking mijnerzijds aan de ene kant het grootste verwijt is dat je iemand kunt maken (oplichterij), terwijl er aan de andere kant laconiek op wordt gereageerd. Studenten ‘komen ermee weg’, en uit strategische-visiedocumenten begrijp ik als docent vooral mijn eigen bias te moeten bewaken en bevragen tegenover mensen met een migratieachtergrond.

Volgens mij beweer ik al langer dat bij hen het probleem niet zit. Maar ik beweer zoveel.

Ook waren er recent in België twee noodoproepen tegen ChatGPT. In de eerste klaagde redacteur-persklaarmaker Liesbet Depauw te moeten arbeiden aan een typoscript dat overduidelijk door een machine was voortgebracht. In de tweede constateerde opiniechef Anja Otto van de zakenkrant De Tijd dat het leeuwendeel van de stukken die ze sinds de jaarwisseling toegestuurd kreeg een ernstige ChatGPT-tic vertonen. Stilistische eenheidsworst in teksten die op persoonlijke titel heten te zijn geschreven.