Tussen boodschappenlijstjes en aantekeningen

 

 

Altijd verbaasd geweest dat de Klisjeemannetjes anno 1977 in hun beroemde sketch over de oudste beweging der wereld het orgasme onder meer vergeleken met ‘gevulde koeken’. Heden meen ik dat dit een zogeheten allusie is. Ik herlas namelijk De schaamte voorbij uit 1976, waarin Anja Meulenbelt die lichamelijke sensatie onder meer associeert met ‘een amandelbroodje in de trein’.

Verder is in dit cultboek sprake van een ‘belachelijke vertoning’ van ‘de ex-vrouw van Wolkers op de televisie’. Recent kwam dat beeldmateriaal, uit 1972, terug in de aandacht. Door MeToo-discussies, maar ook doordat literair-autonomistische vrijwaringen niet langer geloofwaardig zijn. De vrouw, Annemarie Nauta, bekloeg zich over het ontluisterende portret dat van haar werd geschetst in Turks fruit en over de seksuele gewelddadigheid van haar ex-kunstenaarman van wie destijds vermelding van de achternaam afdoende informatie bood.

Andere tijden!

De schaamte voorbij stond op mijn leeslijst voor het eindexamen, maar ik kan me niet herinneren dat het boek bij het mondeling aan bod kwam. Net als En dan is er koffie, dat qua seksualiteit explicieter is, heb ik de indruk. Vreemd? Het aantal contacten in Hannes Meinkema’s roman is veel geringer. Ze was een geroutineerde literator, terwijl Meulenbelt een natuurtalent toont in vertellen, memoreren en kritiseren.

Van de Anja in De schaamte voorbij kan kakkineus worden gezegd dat ze werd ‘opgeleid op de universiteit van het leven’. Ze betoont zich gulzig, in meer opzichten, en leest bijvoorbeeld alles wat los en vast zit over feminisme. Zo moest ik, op het spoor gezet door een taal- en informatieposting, denken aan Eva Hofmans recente Man neemt vrouw. Aantekeningen uit het patriarchaat. Wat een verschil in een halve eeuw, bij een gelijke thematiek!

Hofman vertelt dat ze een deel van haar opleiding, dankzij een beurs, zelfs genoot in Washington. Ik ben wat terughoudend met het begrip ‘geprivilegieerd’, maar het dringt zich wel op. Qua kennis valt ze voor mij, als oude leraar-digibeet, ook te verbinden met studenten. De bibliografie van Man neemt vrouw onderstreept een zinderend onrustbarende beperking tot Engelstalige publicaties die via ‘de feed’ bij Hofman lijken te raken.

In De schaamte voorbij gebeurt echter iets zo vanzelfsprekends dat er geen woord aan gespendeerd wordt. Het boek wordt verhaaltechnisch bijeengehouden door een vakantie te Frankrijk, met vriend en kind. Blijkbaar vormt de taal daar, zeker toen onhandig met en soms vijandig tegenover Engels, geen beletsel. En tussen de vele kranten, tijdschriften, rapporten en boeken die Anja tot zich neemt, moet destijds ook heel wat Duits op haar af zijn gekomen.

Raar vind ik dat de thematische signalen van Eva Hofman tegen ‘de manosfeer’ en ‘misogynie’ me wel bereiken, net als helaas aanzwellend conservatisme en ideologische kloven met oudere, analoge feministen, maar dat ik voortdurend de sensatie heb dat me van alles ontgaat door de wijze van kennisvergaring en omdat haar jargon voor mij duister is. Ze heeft het soms over ‘preserveren’, en vaak over ‘backlash’ dat gevolgd kan door ‘terugslag’.

En hoewel ik inmiddels ben gewend aan het veramerikaniseerde grosgebruik van het toch niet kinderachtige woord ‘trauma’, is het bizar om van deze generatie feministen te blijven vernemen over uiterlijkheden. Hofman vertelt over een literair evenement waar ze ongevraagd kritiek krijgt van een analoge feministe, ‘een mevrouw van een jaar of zeventig in een blauwe maillot’, die ze daarna aanduidt als ‘de blauwe maillot’. Is dat geen objectivering?!

Bij lichaam en huid en kleding en kapsel blijken sociale media en filters bovendien een bepalende rol te spelen. Waar maken die jonge vrouwen zich druk om? Bij Meulenbelt is de opdracht juist zich te onttrekken aan zulke druk, gelukkig zonder dat ze wijsneuzig moet nurksen over de male gaze (had net gekund want uit 1975).

Verhoudingsgewijs raakte ik dan ook zo ongeveer ambachtelijk ontroerd uit De schaamte voorbij te begrijpen dat er op een vrouwencongres in de jaren zeventig een werkgroep Driehoeksverhoudingen bestaan heeft. En bevestigd te krijgen dat er in dat ultraseculiere decennium afsplitsing na afsplitsing heeft plaatsgehad, naar goed kerkscheurend voorbeeld.

Volgens mij ligt daar de echte kiem voor de ruimte die vrouwen in laaglandse literatuur veroverden. Daar kon Harry Mulisch, die anno 1975 in Twee vrouwen al een mythomane kramp uitstiet tegenover feminisme, niet om lachen. Vlak na het fameuze decennium leverde hij in het bastion De Gids voor de actualisering van het Pak van Sjaalman het lemma ‘Over het azyn maken’, waaruit ik piëteitshalve maar niet citeer.

De sektariër, c’est toujours l’autre.

Bij een van zulke vrouwengroepen is Anja senang en voelt stencillen – het hoogtepunt van analoge verbreiding – nu eens niet vervreemdend aan, bekent ze. Samen maken de leden een krant waarin alle bijdragen worden geaccepteerd, anoniem, omdat alle ervaringen ertoe doen. Dit blijkt een geavanceerde bewustwording die tegelijk wonden en eigen handelen erkent, waarvoor men term ‘ontconditioneren’ gebruikt.

Des te interessanter wordt een beschouwing over De schaamte voorbij door Maaike Meijer (die, anders dan Meulenbelt, ook bij Hofman opduikt). In Nederlandse literatuur. Een geschiedenis uit 1993 maakte deze hoogleraar vrouwenstudies namelijk een begin met Meulenbelts canonisering. Zij verwees naar de bekende metafictionele passage:

 

‘Taal, mijn probleem is taal, het is niet mijn taal. Ik zou in kleuren moeten kunnen schrijven of in woordloze geluiden. De flarden die ik vind tussen boodschappenlijstjes en aantekeningen staan ver van me af, of zijn zo dichtbij dat ik me geneer. Emoties die te sentimenteel lijken of te dramaties als ze in letters op papier staan. Liefde. Pijn. Woorden die vlak worden, of zakelijk, of hard. Kut. Vagina. Orgasme. Niet mijn taal, maar ik heb nog geen andere.’

 

Vandaar dat amandelbroodje! Ogen van nu, vijftig jaar later, zouden een ander fragment uit De schaamte voorbij aandacht mogen geven. Het komt nota bene uit de mond van een man, Walter, bij een congres in Londen:

 

‘Hij maakt grapjes. Over hoe seksisties de taal is. Dat je de woorden “man” en “miss” zou moeten vervangen door “person”. Dat voorzitter en voorzitster “chairperson” moet zijn. En dat het woord “mismanagement” dan verandert in “personpersonagepeopled”.’