Wees

 

 

 

 

Een fundamentele reset? Groot voordeel van malloot-zijn vind ik dat er weinig nodig is om me vrolijk te krijgen. Zo kwam me onlangs een boek onder ogen dat volgens de schoolmeester die ik ook ben best wat beter had gekund, maar dat me geregeld in staten van verrukking bracht. Om grammaticale redenen, ook nog.

Het heet Egelskop en het begint zo:

 

Kinderen zijn getuigen van ouders die zeggen: kijk naar me, let goed op, ik doe het maar één keer voor. Ouders die denken: zolang een ziel zo puur als die van een kind kijkt naar hoe ik mijn leven leid en dat voor waar aanneemt, kan het niet verkeerd zijn wat ik doe. Ouders zoeken in kinderen hun medestanders, bevestiging van hun goede bedoelingen en verdiensten als opvoeder. Vrouwen die geen kinderen kregen hebben deze getuigen niet gehad, ze zijn niet bewaard gebleven in het brein van onschuldige hoofdjes, in hun archieven opgeslagen. Wat deze vrouwen deden bleef binnenshuis, kwam niet in musea of boekenkasten terecht, maar bleef achter in de keuken of slaapkamer achter stof of steen.

 

Ik vermoed dat best wat lezers hier een pamflettaire tekst vermoeden. En daar heeft het boek zeker iets van aan. Maar wat de malloot hier tot zijn en mijn grote plezier ontwaart heet: nevenschikking. Mocht nooit van de schoolmeesters die mij in de vorige eeuw voorafgingen! Te oplijsterig en dus saai, zeker in opstellen. Egelskop bewijst dat dit een vooroordeel is. Ook hadden mijn leidsmannen uiteraard ‘het’ of ‘mijn’ postmodernisme niet kunnen beleven, op zijn beurt inmiddels afgeserveerd, waarin parataxis de bouwsteen was.

Het fijne aan het debuut van Teddy Tops is bovendien dat het ambitie toont in plaats van pretentie. Probeer het maar eens, de aandacht vasthouden met zinsconstructies waarin ‘en’, ‘maar’ en ‘of’ de toon zetten, in plaats van het dominante ‘omdat’ dat achter elke wissewas wel een psychologische afgrond ontwaart. Egelskop tekent er zelfs de twee centrale karakters mee uit:

 

Niet wij, niet de foto’s, niet de andere mensen op haar foto’s, maar zíj bepaalde hoe wij ons haar zullen herinneren. Op één foto staat ze met een grote glimlach en een gek hoedje op haar hoofd. Een personeelsfeestje in een bruin café. Ze staat achter een microfoon. Op een andere foto zit ze aan tafel achter een volle asbak, met haar armen in de lucht. Het zijn er niet veel, misschien maar tien van de honderden foto’s die ze had verzameld, maar het zijn de enige beelden die nog van haar bestaan. (…)

Oma Levi had piekhaar, droeg mannenoverhemden en had een alcoholprobleem. Mensen hebben gezegd dat ik op haar lijk. Ik vond dat mijn moeder op haar leek, of ik wilde dat graag, om haar in mij te bewaren. In de vitrinekast van mijn tante stond een foto van Levi waarop ze ongeveer zo oud was als ik nu ben. Ik keek haar als ik op bezoek was aan en probeerde de gelijkenissen te zien. Ik kende haar alleen als oma, en ik lijk niet op een oma.

 

Benieuwd of in de prehistorie de schoolmeester uit mijn jeugd hier het rode potlood had gebruikt. Natuurlijk sneed ik mijn citaten scherp af, tweemaal zat er een voordat-constructie aan vast. Maar ik wil laten zien dat het parallelpresentaties zijn en dat zulke schakelingen werken. Omdat ze lezers mee laten doen.

Ik heb de indruk dat zelfs de interpunctie tot activiteit maant: ‘Op de houten banken van de derde klas zat de familie van Jo, met grote ogen, vieze kleren en veel rondrennende kinderen. Bepakt met het weinige wat ze hadden: een koffer met potten onbestemde inhoud – etenswaren op zuur, kleding en in het beste geval een olielamp.’

Als ik zulke niet-talige hulpstukken uitbreid tot de vormgeving van letters, dan doet aan die oefening ook de cursief mee. Daarin hult zich de wij-verteller, die recente Nederlandse geschiedenis bedrijft met opsommingen en daarin gaten laat vallen. Er zijn nog drie verhaalframes, alle nevengeschikt, zodat ik bijna warm word bij het parataxis-als-bouwsteen-idee. Oude tijden herleven?

 

Erges

Ik loop nog even verder van A tot Z door dit boek, zodat ik eerlijk kan zijn: Egelskop trekt me ook als syllabus, voor mijn eigen winkeltje dat tegenwoordig autobiografische gegevens uit mijn eigen privéleven tegen de hoogste prijs hoopt te verkopen. Met spreektaal, meer in het bijzonder ‘het’ Brabants, dat ik zelf helaas niet beheers maar grotendeels herken. Wel speelt de actie, rond het ene personage dan, weer eens rond Eindhoven, te voet vele uren van mijn paradijselijke geboortegrond.

Het interessantst vind ik Tops’ werkstuk dan in de dialogen (zouden alle serieuze schrijvers het liefst toneel maken, het hoofdgenre dat, anders dan de notoire kandidaat poëzie, ook muziek het dichtst benaderen kan?). De meeste klinken helaas in Amsterdam en tot overmaat van ramp ontmoet de Brabantse in Eindhoven import. Maar goed:

 

‘Hee ’ne halve bril, da ken ik erges van.’

‘Van wat dan?’

‘Van die vrouwen van ’t stad!’

 

Vervolgens vertelt Egelskop via het personage dat vrouwen in clubjes wat bijverdienen met ‘simpel handwerk’ zoals sokken stoppen. Voilà, tegenover de huidige wegsmijtcultuur wegens overproductie meteen een tijd gefixeerd. Dit is sociologische informatie, die me ongewoon lijkt in Nederlandse literatuur, waar mensen van het geschreven woord nog altijd oververtegenwoordigd zullen zijn.

Die halve brillen heeft het personage eigenlijk op posters zien staan. Lachend geeft ze er het bijschrift bij: Vrouwen vereenigt u. De dingen heten bij Tops monocle. In die term onthullen ze een frame: de halve bril komt dan als het ware verticaal uit de oorspronkelijke vorm (een horizontale doorsnede zou leiden tot halve maantjes waarmee zich ooit geleerden en oude politici tooiden).

Van de literatuurgeschiedenis kennen we de binocle. Uit Louis Couperus’ gelijknamige verhaal, in een operasetting voor de gegoede klassen. Bij Tops dienen monocles echte ambachtsmensen. Zoals een horlogemaker elders in Egelskop, waar ene Jennie haar stilstaande uurwerk ter reparatie gegeven heeft. Ze is een prostituee en heeft het gekregen van de Amsterdamse centrale figuur Levi, met het piekhaar.

Als Jennie het uurwerk aan de Amstel draagt loopt het weer. Op een brug staat een ongetwijfeld tot actie manend opschrift waarvan ze louter het eerste woord kan zien: ‘Wees’. Ze onderkent dat als gebiedende wijs. Maar ook als zelfstandig naamwoord, en dan slaat het op haarzelf.