Kan een
vergelijking tussen twee onvergelijkbaarheden iets verhelderen? Ik was op
slakkentempo aan het lezen in Buddingh’
gebundeld toen het bericht kwam dat Jan Pijnenburg was overleden. ‘De
drummer van Doe Maar!’. Dat het bericht België
haalde, vond ik bijzonder. Als volger van Herman Brood had ik destijds
niet door dat zijn fantastische drummer Cees Meerman was gestorven. Tussen
de beroemdheidscurves van die twee Hollandse popacts zit slechts drie of vier
jaar, maar voor mij wonderlijk genoeg een wereld. Ten tijde van Brood had ik
amper de lagere school verlaten en was dus extreem vatbaar; bij Doe Maar waande
ik me een geroutineerde puber die zijn neus optrok voor ‘commerciële troep’. En
dan ook nog in het Nederlands zeker!
Ik onderbrak mijn lezing van (let op de apostrof) C.
Buddingh’s poëzie om via het live-overzicht
Hees van Ahoy alsnog kennis te maken
met Jan Pijnenburgs bandje. Uiteraard kende ik best wat songs, dat viel niet te
vermijden en de hitteksten hebben iets noodlottig onthoudbaars, maar mij
verblufte de eenheid. Totaal vervlechte instrumenten! Ze leken evenwaardig. In
die zin was Pijnenburgs notoir korte verblijf bij de succesact van weleer…
inwisselbaar of bewonderenswaardig? De hoofdrol is voor Henny Vrienten, de
liedjessmid die opsmukken kon met arrangementen tot tien cijfers achter de
komma en wiens even inventieve als perfect uitgevoerde baslijnen nog altijd
imponeren.
Toch val ik nu voor zijn schijnbare tegenpool Ernst Jansz.
In zekere zin geeft de geschiedenis mij dan gelijk. Heel wat geleerde
beschouwingen betrokken diens Doe Maar-hit ‘De bom’ in schetsen van
de rare tijd aan het eind van de Koude Oorlog. Toch is ook dit liedje
allereerst persoonlijk en intiem, en beweegt zich aldus aan
de andere kant van Vrientens spectrum van relativering en professionalisme.
En het nummer dat zoveel jaren later in Hees
van Ahoy, uit 2000, de grootste indruk op me maakt is ‘Tijd
genoeg’. Het origineel
op Doris Day en andere stukken kende
ik niet, wel een cover
van Abel – die ik nu kant noch wal vind raken. Anno 2000 zijn Doe Maars stemmen
gerijpter en die van Jansz nog altijd onvolkomen. Geweldig onthecht! Tegelijk
melancholiek en optimistisch.
Veel gevrijd
Heeft dit iets met de poëzie van C. Buddingh’ te maken? Geen
idee, maar door de paradoxale sfeer van ‘Tijd genoeg’ ben ik haar allicht
gekleurd gaan lezen. En dan gaat het niet eens over onthechtheid die de
Dordtse Chinees aankleeft. Veeleer doordat mij plots in het oog springt dat
hij twee schijnbaar tegenstrijdige typen gedichten geregeld heeft uitgeoefend:
de Ode (net als Pablo
Neruda) en het In Memoriam (ook voor
Neruda). Om het met een Jansz-liedje uit te drukken: ‘Alles gaat voorbij’. De
dichter heft een lofzang op het leven aan, met alle bijbehorende butsen en
zwakheden en troost, glaasjes whisky paraat. En zijn vrouw Stientje, en later
de kinderen van wie Wiebe evenzeer een
vertaler van wereldberoemde namen zou worden. Lezers zien het leven van
Buddingh’ zich afrollen, en winnen aan geluk en verdriet.
Met Jansz associeer ik bovendien een speelse naïviteit die
Buddingh’ de grootste bekendheid hebben opgeleverd met de gorgelrijmen, in de
Tweede Wereldoorlog, bij wijze van vlucht ook, aan het begin van zijn carrière.
Op zijn oude dag herneemt hij ze, nu schijnbaar voor zijn (schoon)kinderen, en hij
dicht over een jaarlijkse reünie waarop de blauwbilgorgel kort spreekt en een
koor van achterneven zingt – en er wordt gezopen en gegeten ‘en vooral veel
gevrijd’. Soms proef ik een gimmick, maar ik ben hopeloos eenkennig, ook met
literatuur, en kan evengoed beweren dat deze poëzie bijna steeds amuseert en
redelijk vaak grappig is.
Ik betrapte mezelf op terughoudendheid bij het lezen. Omdat
Buddingh’ meermaals veroordeeld is door machtige literatoren? Ik vermoed bij
hem vooral gevreesd te hebben voor een artiest die al te nadrukkelijk
niet-pretentieus is. Zoals Henny Vrienten?! In aanmerking genomen dat Buddingh’
een ongeneeslijke lezer was, had dit werk veel erger kunnen uitpakken. Een kern
of eindoordeel vind ik bij deze poëzie niet. Zelfs de lengte van de gedichten
varieert, van meerdere pagina’s over sonnetten tot miniatuurtjes.
Uit het vuistje
Die ultrakorte vorm, waarvan het tweeregelige grafschrift varieert
op de In Memoriam-aandrift, deed het goed op het podium. Zo schijnt Buddingh’ legendarisch
te zijn geworden door het
lullige ‘Pluk de dag’ voor te dragen bij Poëzie in Carré in 1966. Het dekseltje
op het verkeerde potje. Een dergelijk gedicht ligt me minder, omdat ik er een
effect in proef dat met bestemmelingen te maken heeft. Het is geschreven voor
een publiek, zoals Vrienten dat zo goed kon.
Vanuit het intimiteitsidee bij Jansz is een ander
Carré-gedicht me liever: ‘recorded
improvisation, take four’. Daarin roept Buddingh’ co-presentator Simon Vinkenoog
eerst drie keer rechtstreeks aan en stelt hem dan een vraag die er hakkelend en
herhalend uitkomt, maar niet meer is dan: ‘wil je kaas uit het vuistje’. Het is
allicht even flauw als het dekselverhaaltje, maar door de uitschuivende, repetitieve
structuur ontstaat, in combinatie met de titel, een flard jazz.
Dat muziekgenre wilde ik sowieso genoemd hebben. Met Doe
Maar heeft het nu eens niet te maken, maar via jazz toonde de dichter Buddingh’
zich vanaf de bundel West Coast
(1959) een kind van zijn tijd. Hij verbindt zo de Vijftigers met de Zestigers.
En bij The Beatles hield het qua muziek wel alweer
zo’n beetje op voor hem.
Stencils
Het meer dan duizend pagina’s grote Buddingh’ gebundeld sluit af met een ongedateerde pastiche op eigen
werk, uitgerekend op ‘recorded improvisation, take four’. Vinkenoog heeft
plaats moeten maken voor Mooij en het decor verplaatst zich van het Amsterdamse
Carré naar Poetry International in Rotterdam:
Martin, waar ben
je?
Martin!
Martin, telefoon.
Martin, de
kaasman,
Martin, de
drankman.
Martin, waar ben
je?
Martin!
Martin, waar is Saskia?
Martin, waar is Kees?
Saskia, waar is Martin?
Martin! Martin!
Martin, waar zijn
de stencils?
Martin, waar is Christopher?
Saskia, waar is Vasko?
Martin! Martin!
Martin, waar ben
je?
Martin, waar blijf
je?
Martin! Martin!
Martin!
Misschien zijn ‘de stencils’ het enige distinctieteken dat
wijst op een bredere
maatschappelijke ambitie, die natuurlijk evengoed uit de liedjes van Jansz
valt te destilleren. En hoewel Martin
Mooij ook in dit gedicht de centrale figuur is, lijkt hij, ondanks de
hoogste idealen, niet zonder anderen te overleven, laat staan een festival
draaiende te houden. Saskia Wijnolts is onmisbaar, hoeveel lulijzerij over
poëzie er ook zal opklinken. Ook zijn er de dichters Vasko Popa en Christopher Logue (die door
Budddingh’ zelf nog vertaald is). En niet te vergeten, bijna weggemoffeld
tussen Martin en Saskia: Kees.
Overigens hoor ik nu pas dat de baslijn van Vrientens ‘Je
loopt je lul achterna’ (1983) een echo is van Joe Jacksons ‘In
Every Dream Home A Nightmare’ (1980).
Geen opmerkingen:
Een reactie posten