zaterdag 21 november 2026

Waar ben je?

 

 

 

Kan een vergelijking tussen twee onvergelijkbaarheden iets verhelderen? Ik was op slakkentempo aan het lezen in Buddingh’ gebundeld toen het bericht kwam dat Jan Pijnenburg was overleden. ‘De drummer van Doe Maar!’. Dat het bericht België haalde, vond ik bijzonder. Als volger van Herman Brood had ik destijds niet door dat zijn fantastische drummer Cees Meerman was gestorven. Tussen de beroemdheidscurves van die twee Hollandse popacts zit slechts drie of vier jaar, maar voor mij wonderlijk genoeg een wereld. Ten tijde van Brood had ik amper de lagere school verlaten en was dus extreem vatbaar; bij Doe Maar waande ik me een geroutineerde puber die zijn neus optrok voor ‘commerciële troep’. En dan ook nog in het Nederlands zeker!

Ik onderbrak mijn lezing van (let op de apostrof) C. Buddingh’s poëzie om via het live-overzicht Hees van Ahoy alsnog kennis te maken met Jan Pijnenburgs bandje. Uiteraard kende ik best wat songs, dat viel niet te vermijden en de hitteksten hebben iets noodlottig onthoudbaars, maar mij verblufte de eenheid. Totaal vervlechte instrumenten! Ze leken evenwaardig. In die zin was Pijnenburgs notoir korte verblijf bij de succesact van weleer… inwisselbaar of bewonderenswaardig? De hoofdrol is voor Henny Vrienten, de liedjessmid die opsmukken kon met arrangementen tot tien cijfers achter de komma en wiens even inventieve als perfect uitgevoerde baslijnen nog altijd imponeren.

Toch val ik nu voor zijn schijnbare tegenpool Ernst Jansz. In zekere zin geeft de geschiedenis mij dan gelijk. Heel wat geleerde beschouwingen betrokken diens Doe Maar-hit ‘De bom’ in schetsen van de rare tijd aan het eind van de Koude Oorlog. Toch is ook dit liedje allereerst persoonlijk en intiem, en beweegt zich aldus aan de andere kant van Vrientens spectrum van relativering en professionalisme. En het nummer dat zoveel jaren later in Hees van Ahoy, uit 2000, de grootste indruk op me maakt is ‘Tijd genoeg’. Het origineel op Doris Day en andere stukken kende ik niet, wel een cover van Abel – die ik nu kant noch wal vind raken. Anno 2000 zijn Doe Maars stemmen gerijpter en die van Jansz nog altijd onvolkomen. Geweldig onthecht! Tegelijk melancholiek en optimistisch.

 

Veel gevrijd

Heeft dit iets met de poëzie van C. Buddingh’ te maken? Geen idee, maar door de paradoxale sfeer van ‘Tijd genoeg’ ben ik haar allicht gekleurd gaan lezen. En dan gaat het niet eens over onthechtheid die de Dordtse Chinees aankleeft. Veeleer doordat mij plots in het oog springt dat hij twee schijnbaar tegenstrijdige typen gedichten geregeld heeft uitgeoefend: de Ode (net als Pablo Neruda) en het In Memoriam (ook voor Neruda). Om het met een Jansz-liedje uit te drukken: ‘Alles gaat voorbij’. De dichter heft een lofzang op het leven aan, met alle bijbehorende butsen en zwakheden en troost, glaasjes whisky paraat. En zijn vrouw Stientje, en later de kinderen van wie Wiebe evenzeer een vertaler van wereldberoemde namen zou worden. Lezers zien het leven van Buddingh’ zich afrollen, en winnen aan geluk en verdriet.

Met Jansz associeer ik bovendien een speelse naïviteit die Buddingh’ de grootste bekendheid hebben opgeleverd met de gorgelrijmen, in de Tweede Wereldoorlog, bij wijze van vlucht ook, aan het begin van zijn carrière. Op zijn oude dag herneemt hij ze, nu schijnbaar voor zijn (schoon)kinderen, en hij dicht over een jaarlijkse reünie waarop de blauwbilgorgel kort spreekt en een koor van achterneven zingt – en er wordt gezopen en gegeten ‘en vooral veel gevrijd’. Soms proef ik een gimmick, maar ik ben hopeloos eenkennig, ook met literatuur, en kan evengoed beweren dat deze poëzie bijna steeds amuseert en redelijk vaak grappig is.

Ik betrapte mezelf op terughoudendheid bij het lezen. Omdat Buddingh’ meermaals veroordeeld is door machtige literatoren? Ik vermoed bij hem vooral gevreesd te hebben voor een artiest die al te nadrukkelijk niet-pretentieus is. Zoals Henny Vrienten?! In aanmerking genomen dat Buddingh’ een ongeneeslijke lezer was, had dit werk veel erger kunnen uitpakken. Een kern of eindoordeel vind ik bij deze poëzie niet. Zelfs de lengte van de gedichten varieert, van meerdere pagina’s over sonnetten tot miniatuurtjes.

 

Uit het vuistje

Die ultrakorte vorm, waarvan het tweeregelige grafschrift varieert op de In Memoriam-aandrift, deed het goed op het podium. Zo schijnt Buddingh’ legendarisch te zijn geworden door het lullige ‘Pluk de dag’ voor te dragen bij Poëzie in Carré in 1966. Het dekseltje op het verkeerde potje. Een dergelijk gedicht ligt me minder, omdat ik er een effect in proef dat met bestemmelingen te maken heeft. Het is geschreven voor een publiek, zoals Vrienten dat zo goed kon.

Vanuit het intimiteitsidee bij Jansz is een ander Carré-gedicht me liever: ‘recorded improvisation, take four’. Daarin roept Buddingh’ co-presentator Simon Vinkenoog eerst drie keer rechtstreeks aan en stelt hem dan een vraag die er hakkelend en herhalend uitkomt, maar niet meer is dan: ‘wil je kaas uit het vuistje’. Het is allicht even flauw als het dekselverhaaltje, maar door de uitschuivende, repetitieve structuur ontstaat, in combinatie met de titel, een flard jazz.

Dat muziekgenre wilde ik sowieso genoemd hebben. Met Doe Maar heeft het nu eens niet te maken, maar via jazz toonde de dichter Buddingh’ zich vanaf de bundel West Coast (1959) een kind van zijn tijd. Hij verbindt zo de Vijftigers met de Zestigers. En bij The Beatles hield het qua muziek wel alweer zo’n beetje op voor hem.

 

Stencils

Het meer dan duizend pagina’s grote Buddingh’ gebundeld sluit af met een ongedateerde pastiche op eigen werk, uitgerekend op ‘recorded improvisation, take four’. Vinkenoog heeft plaats moeten maken voor Mooij en het decor verplaatst zich van het Amsterdamse Carré naar Poetry International in Rotterdam:

 

Martin, waar ben je?

Martin!

Martin, telefoon.

Martin, de kaasman,

Martin, de drankman.

Martin, waar ben je?

Martin!

Martin, waar is Saskia?

Martin, waar is Kees?

Saskia, waar is Martin?

Martin! Martin!

Martin, waar zijn de stencils?

Martin, waar is Christopher?

Saskia, waar is Vasko?

Martin! Martin!

Martin, waar ben je?

Martin, waar blijf je?

Martin! Martin! Martin!

 

Misschien zijn ‘de stencils’ het enige distinctieteken dat wijst op een bredere maatschappelijke ambitie, die natuurlijk evengoed uit de liedjes van Jansz valt te destilleren. En hoewel Martin Mooij ook in dit gedicht de centrale figuur is, lijkt hij, ondanks de hoogste idealen, niet zonder anderen te overleven, laat staan een festival draaiende te houden. Saskia Wijnolts is onmisbaar, hoeveel lulijzerij over poëzie er ook zal opklinken. Ook zijn er de dichters Vasko Popa en Christopher Logue (die door Budddingh’ zelf nog vertaald is). En niet te vergeten, bijna weggemoffeld tussen Martin en Saskia: Kees.

Overigens hoor ik nu pas dat de baslijn van Vrientens ‘Je loopt je lul achterna’ (1983) een echo is van Joe Jacksons ‘In Every Dream Home A Nightmare’ (1980).

Geen opmerkingen:

Een reactie posten