Mijmerend over de recentste taalontwikkelingen onder mijn studenten, besloot ik onlangs ferm
dat het eeuwige debat over verengelsing passé is of naast de kwestie. Hun
Nederlands oogt, in mijn ogen, steeds meer als een terugvertaling uit het
Engels.
Onverwacht dook
daarna een bron op waaraan ik mijn indruk kon toetsen. Een compleet boek zelfs, waarvan de boodschap behartenswaardig is:
doe niet mee! Het is geschreven door de iets oudere, in 1997 geboren Simon van
Teutem. Hij studeerde en was stagiair op exclusief Engelstalige locaties (‘contexten’,
zou ChatGTP zeggen). Over die opleiding vertelt hij, en ook waarom hij aan de
rand van zijn studententijd een radicale en wat mij betreft sympathieke keuze
maakte. Het boek heet De bermudadriehoek
van talent, met als allitererende ondertitel Hoe knappe koppen verdwijnen in betekenisloze banen. Het verscheen
in 2025 en ik raadpleegde de vijfde druk uit datzelfde jaar.
Eerst bladerde ik
door vele bladzijden achterin met noten, om te weten of mijn natte vinger mocht
blijven. Volgens mij wel, nog. Overweldigend veel gegevens ontleent Van Teutem
aan Engelse en Amerikaanse bronnen terwijl hij, meen ik op mijn oude dag te
kunnen meevoelen, niet ontsnapt aan een Hollanderschap. Dat geeft soms
spanning, waarvan de laatste notenpagina weergaloos getuigt. Hij citeert er een
fragment van ‘Lucius Annaeus Seneca’ in het Nederlands, met als verantwoording:
‘De Brevitate Vitae (in het Engels: On the Shortness of Life) (49 n.Chr)’. Het
Engels is zogezegd sterker dan het hoofd.
Acteren
Toen ik het boek
van voor naar achter gelezen had, werd me duidelijk dat Seneca niet de enige
was geweest bij wie deze vroegwijze Abraham the mustard had gehaald. De bermudadriehoek van talent bulkt van
de adagia en ze voegen zich naar de taalbiotoop. Zoals van Friedrich Nietzsche,
die bij Van Teutem wordt gefixeerd in ‘Twilight
of the Idols (1889)’. Zo doen mijn studenten dat ook! Apart, dat universum
van wereldwijde, realtime vertaalde bestsellers. Een intellectueel zou toch verwijzen
naar Götzen-Dämmerung. Zoals recent Frank van de Veire, die vervolgens in het Nederlands citeert
zonder de vertaler te noemen, en aldus mogelijk zelf voor dit fragment in stond.
Mensen zoals ik zouden deemoedig Godenschemering
raadplegen.
Montesquieu wordt
door Van Teutem wel in de oorspronkelijke Franse taal aangehaald, en uit de
verantwoordende noot blijkt dat hij daar een citatenwebsite voor bezocht. Hij
vermeldt, zoals mijn studenten dat ook moeiteloos doen, correct zijn
raadpleegdatum. Toch citeert De bermudadriehoek
van talent dan weer de mauvaise foi
van Sartre even bronloos als de vertaler van het plechtstatig curieuze ‘kwader
trouw’. Van Teutem noemt verder Nassim Nicholas Taleb een ‘essayist en
oud-bankier’, maar volgens Wikipedia is hij een voormalige derivatenhandelaar
die boeken schrijft (of is het Engelse ‘essayist’ overzee van betekenis
veranderd?).
Zulke kortsluiting
is evengoed te beleven bij een gevestigd columnist als Arjen van Veelen, een
generatie ouder dan Van Teutem. Eind vorig jaar meldde hij onder meer dit, kopieerklaar:
De
uitdrukking esprit de l’escalier (‘trappenwijsheid’)
komt uit een achttiende-eeuws boek van de Franse filosoof Denis Diderot over
acteren: Paradoxe sur le comédien.
Dat ‘paradox’ in de titel slaat op het feit dat een acteur die emoties wil
toveren in het hoofd van zijn publiek, zelf juist niet emotioneel moet zijn.
Acteren is een vak waar je je hoofd bij moet houden doch cool, calm and collected, aldus Diderot
Wel formuleert
Van Veelen het zo dat er ruimte ontstaat waarin de Engelstalige drieslag niet per
se op naam van de Fransman geschreven hoeft te worden. Eventueel kan de
hedendaagse columnist knipogen naar een hippe uitdrukking en zijn betoog opladen.
Google geeft mij alvast geen treffers bij “cool, calm and collected” in
combinatie met Diderot. Wel trof ik een draadje met allerlei suggesties, die minder oud zijn –
van vlak voor de Tweede Wereldoorlog tot en met een reclame uit 1960 voor
deodorant.
Wanneer ik op autoriteit van een YouTube-leraar de volgorde in het citaat omdraai tot “calm,
cool and collected” heb ik wel prijs. Voor Google wringt het ‘AI-overzicht’ zich
ineens boven de treffers, krijgt Diderot een geboorte- en sterfjaar maar het
door Van Veelen genoemde boek niet. Daarna is er een heuse treffer vanaf Reddit, waar maf genoeg het citaat niet te
vinden is maar wel de uitdrukking esprit
de l’escalier met een link naar de Engelse
Wikipedia-pagina.
Insecure
Ironisch dat dit soort tijdrovend gepriegel me in het Frans zelf
niet direct iets oplevert. Daar leer ik uit dat mijn rendement dringend moet
stijgen en dan ben ik, terug in De
bermudadriehoek van talent, bij Van Teutem aan het goede adres. In zijn eindnoten staat nogal eens X als
autoriteit. Een biografisch feitje over J.K. Rowling, dat je overal zult
kunnen vinden, ontleent hij bijvoorbeeld aan een wederom keurig gedateerde
tweet van haar uit 2023.
Ik probeer me dat
voor te stellen. Van Teutem bekent zich als een workaholic die nooit te beroerd
is om ’s avonds een bibliotheek te bezoeken. Ook lijkt hij eigen met sociale
media. Dan zal er uit de stroom van informatie die zijn brein én telefoon bespoelt
geregeld iets blijven plakken. Inmiddels verbind ik dat met een bewering die geregeld
over een nieuwsfeitje opklinkt: ‘Ja, ik heb dat ergens zien passeren’. Pats,
vastgelegd!
En op sociale
media zal Engels allicht nog dominanter zijn dan op een gemiddelde website.
Door de veelheid en de hoge snelheid lijkt het me ook redelijk dat de invloed
krachtiger is. Als ‘nietige stukjes arsenicum’, die Victor Klemperer al benoemde bij nazipropaganda. Daarbij fascineert me feitelijk met
jargon te maken te krijgen. In de wetenschap dat Van Teutem van binnenuit
milieus van consultancy en accountancy tracht te beschrijven en daarbij
bevestigt dat ze van piepschuim zijn, wordt deze zin vanzelfsprekend: ‘De
hyperactieve twintiger in deze sectoren is een insecure overachiever en een homo competitivus.’
Geweldig! Beide
typeringen zijn voor mijn toch best geoefende taaloor onalledaags en bij de
eerste kan ik van het bijvoeglijk voornaamwoord ‘insecure’ niet eens met
zekerheid zeggen dat het Engels of Nederlands is, toch van belang om de
betekenis te achterhalen (onzeker of onzorgvuldig).
