Waarom ontdek ik
alles toch altijd weer te laat? Bij het debat over de vermeende wokeheid in de letterkundestudie, dat afgelopen zomer op Neerlandistiek woedde, valt een nagelnieuwe
roman te betrekken: Vaart voorbij door
Laurens De Vos. Centraal staat een oudere literatuurdocent aan de Universiteit
Gent, Charles Fransen. Tot het vele dat zijn gezapige leventje onderbreekt, behoren
studenten. Buiten het lesgebouw ageren ze al dat hij college wil geven over
Louis Paul Boon. Directe aanleiding is diens Fenomenale Feminateek, de enorme verzameling
naaktfoto’s van vrouwen in alle leeftijden:
‘Het is voor de
protesterende studenten de steen des aanstoots. Ze roepen en tieren, dat het
een schande is, het is de legitimatie van pedofilie, en de vrouw wordt als
niets anders dan als lustobject van de mannelijke, roofzuchtige blik neergezet.
Er is een ploeg journalisten aanwezig, Charles denkt van de studentenradio. Een
meisje staat hen te woord. Ze is boos, oprecht boos, boos op Boon maar ook op
de hele maatschappij die de zogenaamd meesterlijke net-geen-Nobelprijswinnaar een
hand boven het hoofd houdt. Het moet uit zijn, zegt ze, zolang monsters als
Boon via universitaire curricula witgewassen worden, zal onze samenleving
altijd een vrijgeleide blijven geven aan verkrachters en pedofielen.’
Misschien
ontbreekt me een gevoel voor humor en moet ik bij dit karikaturalisme gewoon
meteen bekennen dat het boek volgens mij niet bijster geslaagd is. Dat doet er
ook niet toe. Mij interesseert de vraag hoe geloofwaardig dit is, mede in het
besef dat deze scène slechts het begin blijkt. Van Fransens ondergang, maar ook
van een heuse boekverbranding. Boons oeuvre gaat in vlammen op. De Vos laat zijn
geleerde personage vinden dat die studenten ‘stokers’ zijn.
Leeuwendeel
Lang
voordat het begrip woke naar Europa overwaaide, had de Fenomenale Feminatheek al een heuse rel
veroorzaakt. Die vond in
2008 plaats te Antwerpen, toenmalig centrum van de literaire wereld. De
provincie verbood een Boon-tentoonstelling. Mij staat niet bij dat dit besluit
op grote instemming mocht rekenen. Maar zeker ben ik daar niet van. Evenmin is
me helemaal duidelijk wat woke te
betekenen heeft. Anders dan een kapstok,
waaraan gewoonlijk dingen wapperen waar in Amerika het merk DEI op is komen te staan: LHBTQIA+, racisme,
diversiteit, inclusie,…
Aan die kapstok
hangen onverlaten soms ‘het milieu’ op, ook in de kritische neerlandistiek en
door goedbedoelende instanties als de KANTL en het Poëziecentrum. Zelfs iets algemeens als autobezit blijkt gepolitiseerd geraakt in het woke-frame. De roman Vaart
voorbij steekt de draak met zulke bezorgdheid om het milieu. Wanneer
Charles door zijn Italiaanse collega Salvatore uitgenodigd wordt om een gastlezing
te komen geven, antwoordt de Gentse docent ‘dat hij met heel veel plezier zijn
ecologische voetafdruk nog een maatje groter maakt door deze zomer naar Napels
af te reizen’.
Op het vliegveld wordt Charles afgehaald door Salvatore, die
hem meeneemt achter op een scooter van het merk Vespa. Het is gissen wanneer de
toeristische clichés uitgeput zijn, maar nadat de twee de meute achter zich hebben
gelaten ‘rijden ze door een typisch Napolitaans, groezelig straatje’. Daar
hangt een wirwar van elektriciteitskabels ‘als spaghetti naar beneden’. Er moet
haast wel op gegeten worden: ‘De ober kijkt hem met chocoladebruine,
glinsterende ogen aan. Hij lijkt sprekend op Pavarotti. Hetzelfde karuur van de
tenor, dezelfde beetje pafferige kop met baard.’
De grap moet zijn dat Charles, die zich ter plekke louter met het openbaar vervoer zal
verplaatsen, in zijn lezing ‘het post-antropoceen’ uitlegt, een nieuw
ecologisch tijdperk, met talloze fragmenten uit eenentwintigste-eeuwse romans
als bewijs. Hij heeft zich namelijk ‘stoemelings’ toegelegd op de materie van
klimaatliteratuur:
‘Nadat de hype van
de vorige generatie literatuurwetenschappers, die zich massaal op de Holocaust-
en WO II-studies gestort had, wat was weggedeemsterd, kwamen een aantal nieuwe
thema’s aan de oppervlakte. Met name postkolonialisme en klimaatstudies lagen
goed in de markt. Onderzoeksvoorstellen die zich daarop richtten, reven het
leeuwendeel van de fondsen binnen (…) En zo hield plots iedereen zich bezig met
het deconstrueren van het westers wereldbeeld in de literatuur. Eer Charles er
zich van vergewist had dat hij het geweer van schouder moest veranderen en de
Tweede Wereldoorlog in zijn onderzoeksvoorstellen best inruilde voor iets
hippers, hadden de meesten van zijn directe collega’s al een keuze gemaakt voor
“critical race theory”, waardoor hijzelf dan maar genoegen nam met ecokritiek.
Om romans in die interpretatiemal te doen passen, was er soms nogal wat
creativiteit nodig, maar dat deerde niemand.’
In deze grap
wordt ‘het post-antropoceen’ gekenmerkt door het feit dat de mens zijn
heersende rol definitief kwijt is. Veeleer is hij een speelbal van ongekende
krachten, een apocalyps. Dat zal Charles in Vaart
voorbij als geen ander ervaren. Wat volgens hem ecologisch gaande is,
gebeurt vanuit het woke-frame ook
ideologisch: ‘En de mens, die gisteren nog heer en meester was over de
wereld, dreigt nu ten onder te gaan in de brand die hij zelf ontstoken heeft. De
natuur slaat keihard terug. In ijltempo zijn in de loop van de voorbije jaren
de machtsverhoudingen gekeerd.’
Nihilistisch
Op de Gentse universiteit heeft Charles niet alleen te
stellen met onwillige en opstandige studenten. Ze worden gesteund door de cöordinator
van ‘de dienst Sociale Veiligheid’. Dit is een stomtoevallig uit Duitsland
afkomstige vrouw met de omineuze naam Rottmann. Met deze collega is hij
verplicht gesprekken te voeren:
‘Studenten erfaren
uw fragen als nodeloos moeilijk fervoord. Het kan toch niet zo lastig zijn
moeilijke zinsconstroekties te vermijden?’
‘Mevrouw, verbeter
mij als ik het fout heb, maar ik dacht dat ik lesgaf aan studenten Nederlands?’
‘Niet iedereen is
so bekwaam in de Nederlandse taal als u. Vaai villen studenten toch geen
diploma ontzeggen omdat zaai Nederlands niet als thuistaal hebben?’
‘We hebben het
hier over neerlandici in spe, dacht ik toch?’
‘Kaaik, nu zet u
weer de hakken in het zand, dat is prezies het probleem. U hoeft zich niet dik
te maken. Waar vaai u fragen rekening mee te houden, is de achtergrond fan elke
student. U kan niet iedereen über dieselbe kam sjeren.’
De taal van de roman zelf is flets. Alle zinnen zijn correct
en getuigen van een brede kennis, maar De Vos sprankelt niet. Te Gent opgeleid als
theater- en literatuurwetenschapper wordt zijn stijl nooit persoonlijk. Mogelijk
is ze het maximum wat AI zou kunnen bereiken. Toevallig lees ik nu in Charlotte
Mutsaers’ als anti-woke bekendstaande roman Moet
dwalen en ervaar in elke zin een schrijver. Wat een verschil! Oei, een oud
stokpaardje dat ik al bij Alstein
en bij
Anton Valens bereed. En ik snap ook dat uitgevers, boekhandels en
cultuurbijlagen met hun vijf ballen permanent literaire hoogtepunten beleven,
maar bij mij zijn ze schaarser. De oude dag? Zelden zie ik taal die permanent
onder spanning staat en van zin tot zin mee meandert.
In Vaart voorbij is
taal louter een instrument om een punt te kunnen maken, hier onder meer over
hedendaagse universiteiten. Daar offert de auteur ook zijn personages aan op.
Zoals moraalfilosoof Jim Stengers, opgeklommen tot decaan. Die positie wil hij
in de retorische opbouw van de roman koste wat het kost behouden. Dat hij ethisch
daartoe een rechte lijn moet verleggen, accepteert hij. Hoezeer Vaart voorbij zich daar ook met
quasi-ironische middelen tegen kant, deze spreidstand was al langer in Gent vermaard:
‘Toen een journalist hem daar ooit eens op aansprak, antwoordde hij in een
laconieke stijl die het toen goed deed in de van postmodernistisch denken
doordrongen cultuur, maar alles welbeschouwd niets anders was dan nihilistisch
cynisme, dat de wereld helaas nog onvoldoende naar hem geluisterd had en hij
zich dus genoodzaakt zag vooralsnog mee te spelen volgens de spelregels die op
dat moment in zwang waren. Met dat staaltje hogere schizofrenie was zowel de
academicus als de machtspoliticus in hem gered.’
Concurrentieel
Al schrijvend krijg ik geen moment het gevoel dat ik Laurens
De Vos’ debuutroman recht doe. Ten eerste komt dat door het idiote woke-frame. In Vaart voorbij valt het W-woord nooit, behalve gepersonifieerd, in een tegenstelling. Dit gebeurt in een
gesprek tussen Stengers en Charles over het uitstervende ras dat ze zouden
zijn, van ‘bleekscheten met een lul’. Ze zitten in hun nadagen, maar de decaan
is moreel nu eenmaal zo flexibel dat hij in het nadeel ook een voordeel ziet:
‘Ge weet dat wij
vanuit de overheid worden gefinancierd per afgeleverd diploma, niet per
instromende student. Zolang die niet afgestudeerd zijn, kosten die ons alleen
maar geld. Als we als universiteit willen groeien en concurrentieel zijn met
instellingen uit binnen- en buitenland, kunnen we er maar beter voor zorgen dat
de uitstroom zo groot mogelijk is. Dan is het aardig meegenomen als we dat
kunnen doen onder het motto van inclusie en diversiteit, toch? Denk aan de oude
slogan, Charles; geen
gezeik, iedereen rijk!’
‘Ik snap het. Een
perfide huwelijk van neoliberalen en wokers. Verenigd met maar één doel: een
diploma voor elke hond met een hoed op.’
Merkwaardige puntkomma achter Charles, trouwens.
Ten tweede heb ik misschien
de indruk gewekt dat Vaart voorbij
een Gentse campusroman is. Dat klopt
niet. Niet eens als plaats van handeling, die zich grotendeels binnenshuis
afspeelt: in de echtelijke woning, in Charles’ woonboot en in het
bejaardencentrum van zijn moeder. Ook vraag ik me af of de verplaatsing van het
historische Antwerpen-Boon-conflict metonymisch moet worden gelezen. De
gewraakte auteur komt uit Aalst, dat als carnavalsstad een reputatie heeft van morele gewaagdheid, terwijl Gent,
heden de kekste literaire provincieplaats, Franstalige haute bourgeoisie
herbergt.
Er zijn nog
recentere interferenties van de werkelijkheid. De Boon-boekverbranding verbeeldt een staaltje linkse censuur natuurlijk, terwijl in de Verenigde Staten conservatieven bibliotheken
aan het zuiveren zijn. En in Gent hebben medewerkers als Boudry, Cofnas, De
Vries en Poels de vermeende wokekwestie op het bordje van deze universiteit geschoven.
Overigens begint De
Vos’ roman in Holland en is Italië voornamelijk het decor. Na zijn gastlezing
beleeft Charles daar een onenightstand met Rosalia, een dame wier ogen hem bij
de allereerste blik aan die van een ‘oude hond’ doen denken (de ‘hoed’ uit
Charles’ gespreksconclusie is in dit boek te vinden op het hoofd van André Hazes, in het volksmuseum Madame
Tussauds).
Meest beruchte
De kortstondige
liefde tussen Charles en Rosalia zet een keten van onomkeerbare gebeurtenissen
in gang – en uiteraard verliest de man de regie. Eigenlijk schreef De Vos een
liefdesverhaal, waarin hij mediabeelden van de letterkundestudie verweefde. Het
tumult rond Louis Paul Boon is dan een symptoom. Tegenover de journalisten voor
het universiteitsgebouw weet Charles daar slechts dit over te zeggen: ‘‘Wie boeken verbrandt, verbrandt het verstand. Boeken zijn
altijd onschuldig, de geschiedenis heeft ons geleerd waar boekverbrandingen
kunnen toe leiden.’ Daar klinkt Heinrich
Heine in door.
Aangekomen in de
collegezaal leest Charles Fransen eerst over zichzelf iets wat met rode stift
op het bord is geschreven:
syllogisme:
boon = pedo
alle pedo-lovers = pedo
fransen = pedo-lover
fransen = pedo
Daarna ontwaart hij tussen de studenten Rosalia en gaat het
licht uit en worden er intieme foto’s vertoond, die zij van hem in Italië had
gemaakt. Daar weer na verschijnt er op het scherm ‘een fotocollage, van twee
figuren, twee mannen, innig verstrengeld in een kus. De man rechts is hijzelf,
maar ook de man links herkent Charles onmiddellijk. Het is Marc Dutroux, ’s
lands meest beruchte en gevreesde pedofiel en moordenaar.’ Zou het kennisrijke personage
zo overstuur zijn dat hij moet uitleggen wie Dutroux is? Of is dit een service
van auteur Laurens De Vos aan jongere generaties en lezers uit Nederland?
Ten slotte verschijnt er boven die foto een tekst: ‘deze man is jullie professor maar hij is ook
een verkrachter’. Logisch? Geloofwaardig? Ik denk aan een magische
formule. Elke overeenkomst met de werkelijkheid berust op toeval.
‘Met Carl De Strycker en Yves T’Sjoen zit ik op het terras van de Koninklijke Nederlandse Schouwburg, diep in de binnenstad van Gent, waarvan de rode lopers en koperen deurklinken wonderlijk contrasteren met het toeristenbordeel dat de middeleeuwse omgeving is geworden, in vulgair Engels kirrend naar de voorbijgangers.
We praten over onze kinderen, ons werk en de universiteit. Het gesprek komt op het avontuur van een collega van hen.
Carl: “Elke student is een geldbron. Een proefschrift is 140.000 euro waard, maar ook een eerstejaars vertegenwoordigt al heel wat geld. Dat geeft zo’n student belachelijk veel macht. Hij kan gaan klagen bij de ombudsman over om het even wat en krijgt vrijwel per definitie gelijk.”
Yves: “Onze collega – ik noem geen namen – meldt zich dus bij de ombudsman. De ombudsman zegt: “U hebt een student ironisch bejegend.” ’
Carl: “De collega slikt, begrijpt dat ironie gevaarlijk is, heeft geen idee naar welke opmerking de ombudsman verwijst en vraagt: “Wat heb ik dan gezegd?” ’
Yves: “En de ombudsman antwoordt: “Dat mag ik u niet zeggen.” ’
Carl: “Maar de beschuldiging staat sindsdien wel in zijn dossier.”
Aan de beginscène van welk boek doet dit toneeltje u denken, lezer?’
(Benno Barnard: Het raadsel van de anderen. Atlas-Contact. Amsterdam, 2026.)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten