Het is een kleinigheid

 

 

 

Nu het grote geld een keer niet heeft gewonnen wil ik vanuit de hobbyhoek, jaren na dato, eens een vergelijkend warenonderzoekje doen. Mijn test gaat over hoe twee literatoren deelnemen aan het publieke debat, ook wel ‘de ideeënmarkt’. Aanleiding zijn hun recente bundelingen, verzameld van hetzelfde podium: de Vlaamse krant De Morgen. Maud Vanhauwaert stond er op de voorpagina, Ilja Leonard Pfeijffer op de opiniepagina. Hun boeken heten respectievelijk Leven in Mootjes en Absolute democratie. De verschillen lijken meteen enorm.

In Absolute democratie, waarin hij meermaals het begrip ‘visie’ gebruikt, bekent Ilja Leonard Pfeijffer zich als extreemlinks en ziet hij ‘het kapitalisme’ terecht als dé oorzaak van de tergende ellende die onze wereld bezoekt. Hij zette zijn onderneming nochtans adembenemend lucratief op, in de geest van zijn geboortenatie die het waagde te reppen van een Gouden Eeuw. Aan de Belgen wist Pfeijffer pontificaal politieke columns van minstens 1500 woorden over het complete wereldgebeuren te slijten die hij twee jaar lang tweewekelijks schreef. Welk een inkomsten, en na ongetwijfeld goed in de markt gezette bundeling nogmaals!

Maud Vanhauwaert onderkent als West-Vlaamse weliswaar de prototypische commerçant in zichzelf, maar haar teksten zijn bescheiden. Ze tellen nooit meer dan 200 woorden. Enerzijds zal die geringe omvang te maken hebben met de voorpagina, anderzijds onttrekt Vanhauwaert zich expliciet aan meningengewoel. Ze verklaart niet links of rechts te zijn, geen ‘hokjes’ te erkennen. Geloofwaardig is haar bekentenis nooit aan prides te hebben meegedaan én, fascinerend, als lesbische moeder gaandeweg de noodzaak in te zien een queer-positie te verdedigen.

 

Bijzinnen

Bewust houdt Vanhauwaert, in de krant op dezelfde plaats als waar Bernard Dewulf dat deed, haar wereld klein. Meer mensen dan twee kinderen en haar geliefde duiken zelden op, naast sporadisch een ouder of een vriendin. Als het niet zo denigrerend en determinerend zou klinken, had ik zonder voorbehoud gezegd dat ze huis-, tuin- en keukenstukken schrijft. Het contrast met Pfeijffer is in elk geval groot. Diens beweringen strekken zich uit over landsgrenzen en tijden – van hier en nu tot de Oudheid. Wanneer hij spreekt over ‘Stella’, veronderstelt hij als evident dat lezers zijn privésituatie kennen, om die te extrapoleren naar de wereldpolitiek. Het is moeilijk voorstelbaar dat Pfeijffer zou vertellen dat hij een gat in de muur boort of een aardappel schilt. Daar zal personeel voor ontworpen zijn alsmede restaurants, in de openbaarheid waarvan hij desgewenst audiëntie verleent.

Vanhauwaert krijgt wel eens wat hulp van gevluchte Oekraïners. Echt spreken doet ze niet met hen, ze stelt zich hun oorlogsellende voor. Ongaarne uiteraard, voor een verwonderingspoëtica. Ze voert zichzelf op als het aandoenlijke zachtaardige type dat onhandig en chaotisch is en daardoor op de verrassendste ideeën komt. Steeds licht ze tipjes van die sluier op in korte zinnen. Soms vergroot ze die met telkens meer zinsdelen (zoals in een Lamento-hommage aan Remco Campert), geregeld eindigt ze met een woordgrap.

Pfeijffer betoont zich veeleer een visionair, een onverbiddelijke van de grote greep wiens bijzinnen eindeloos kunnen uitwaaieren. Van een afstandje oogt zijn stijl virtuoos en die van Vanhauwaert kinderlijk, passend bij frisse ontdekkingen. Haar titel Leven in Mootjes steunt dat fragmentarische gevoel, zoals Absolute democratie Pfeijffers stelligheid weerspiegelt. Zijn autoriteit moet wel een selling point zijn, want voor zover ik het kan beoordelen bevat het boek geen nieuwe inzichten.

 

Boekstaven

Ik zou liegen wanneer ik Vanhauwaert wel origineel zou noemen. Toch vist ze, volgens de paradox die het leven volgens haar zou tekenen, onbescheiden naar dat oordeel. Haar boek bevat als object een programmatische rechthoekige uitsparing. Niet alleen wordt ze toegelicht op de achterflap met kleine raampjes op een grote wereld, in het boek zit, met exact dezelfde vorm, een doorzichtig plastic houdertje waaruit een zeer klein gevouwen papier valt te peuteren. Dat draagt de quasi-ondeugende titel Het verhaal van mijn gat. Een lange tekst die boeit, omdat het format van de krant er even geen rol speelt – de auteur geeft een opdracht in plaats van in opdracht te leveren.

Feitelijk gaat het om een dagboekrelaas, waarin Vanhauwaert een periode van veertien maanden weergeeft die de moeizame genese en realisatie van dit idee met ‘haar’ vormgever Jelle Jespers toont. Vlak voordat de kogel door de kerk gaat, kan ze bovendien boekstaven dat Trump Iran is binnengevallen. Daar had Pfeijffer raad mee geweten. Zijn ondertitel luidt namelijk Kroniek van een aangekondigde afrekening en elk van zijn opiniestukken wordt plechtig besloten door een datum. Zou dat in de toekomst bewaarheid kunnen zijn? Als een Ter Braak van onze tijd, wiens permanent in kranten en brieven en essays neergelegde gedachten inderdaad een kroniek vormden, van de jaren dertig?

Ik vrees er een beetje voor. Het heeft niet alleen te maken met de tweedehandsheid van Pfeijffers inzichten. Het is uitgerekend zijn stijl, die als het ware voor de werkelijkheid gaat staan. De auteur is nog bezig zijn gevoelens te rationaliseren. Als samenvatting van de laatste jaren werkt Absolute democratie allicht wel. Pfeijffer kan goed een punt maken. Wel spreekt hij onderweg soms ook van ‘essays’, wat ik niet begrijp. Vanhauwaert karakteriseert haar teksten dan weer als ‘cursiefjes’, wat me aannemelijk dunkt zolang de associatie met de genremeneer Carmiggelt niet ontstaat. Ach wat, wijlen Rudi Fuchs had het over ‘stukkies’.

 

Wederopstanding

Meedoen kan een lezer bij Vanhauwaert en Pfeijffer niet, althans op geen andere manier dan door te volgen. Zo jammer, een schitterend gedicht van A. van Collem indachtig:

 

Als gij mij leest, dan moet gij mededichten,
En algeheel in mijn gedicht opgaan,
Het moet gelijken op een zelf-verrichten,
Alsof niet ik, maar gij het hadt gedaan.

 

Gij zult tevreden zijn, en ziet het aan,
En blijdschap zal uw dichtend oog verlichten; —
Het is een kleinigheid, een vers te dichten,
Al lezende, is het in u ontstaan.

(…)

 

Ik kwam het tegen in De lezende mens: de betekenis van het boek voor ons bestaan (2022) door Ruud Hisgen en Adriaan van der Weel. Zij lazen het in het licht van Barthes’ dood van de auteur, die bij Vanhauwaert en Pfeijffer een wederopstanding doormaakt. Netto is het dan amper mogelijk te duiden wat overschatting en (valse) bescheidenheid is. Sowieso valt het me zwaar waarden te verbinden aan Leven in Mootjes en Absolute democratie. Terwijl ik beide auteurs bewonder om hun helderheid, innemende presentatie en bravoure, vind ik ergens dat ze nu wel erg populistische boeken brachten. Hier ben ik waarschijnlijk in conflict met ‘de’ literaire kritiek die Vanhauwaert en Pfeijffer van stonde af op het zadel hief.

Niet voor het eerst ben ik mijn antenne voor kwaliteit kwijt. Ik schetste al een alternatief spoor in mijn vorige posting, die door Neerlandistiek werd geherpubliceerd en in de comments een insinuatie mijnerzijds liet weerleggen. Toen schoof ik de recentste Charlotte Mutsaers-roman naar voren, die ik inmiddels heb uitgelezen. Nu snap ik helemaal niets meer van het anti-woke-verwijt dat haar werd gedaan. Was er iets op sociale media gebeurd? Op welke passages had ‘de’ kritiek zich gebaseerd? Veeleer voel ik mijn onaangenaamste vermoeden bevestigd: dat tekst niet meer telt, alleen de netwerken nog. Recenseren als invuloefening – nee, nu word ik werkelijk een eensnarige viool.

 

Slotconclusie

In de post-Barthes-constellatie kunnen Leven in Mootjes en Absolute democratie elk op eigen wijze een beeld van succesvol kunstenaarschap scheppen. Vanhauwaert doet het en passant met vele optredens, Pfeijffer hanteert weer de evidentie via vertalingen en tournees door het buitenland, waaronder België. Verbluft was ik door zijn retorische effectiviteit de naam van een controversiële minister domweg uit te spellen: ‘Marjolein Hillegonda Monica Faber-van de Klashorst’.

Vaak geloofde ik het wel. ‘Mainstream’ spelt Pfeijffer in twee woorden. Ook blijkt de ooit gevreesde polemist onder publicisten louter vrienden te hebben. Zoals ‘de Nederlandse Ruslandkenner Sjeng Schijen’, wiens achternaam er echt anders uitziet en die toch evenzeer dichter is. Ironisch dat het boek, hoe sympathiek de boodschap ook is, een register heeft, alsof al die namen tonen wat er is ontleend. Bijzonder zijn wel wat mij betreft louter Pfeijffers veelvuldige parallellen met de oudheid. Hij is nu eenmaal classicus – en auteur van de jongste kaskraker Alkibiades waaruit hij stomtoevallig zijn allerlaatste slotconclusie weet te citeren.

Dat het milde oeuvre van Vanhauwaert mij nooit heeft overtuigd zou overbodig zijn te vermelden, indien Leven in Mootjes niet twee stukken had gebundeld die me waarlijk enthousiast maakten. Over een dakloze man die nachtelijke gesprekken voert met de dialect uitstotende vuilnisbakken in het Antwerpse centrum, en over het levende standbeeld op de Meir dat voorbijfietst aan een file. Ze kan het, verbluffende beelden – uit de wereld!