Best inruilen voor iets hippers

 

 

 

 

Waarom ontdek ik alles toch altijd weer te laat? Bij het debat over de vermeende wokeheid in de letterkundestudie, dat afgelopen zomer op Neerlandistiek woedde, valt een nagelnieuwe roman te betrekken: Vaart voorbij door Laurens De Vos. Centraal staat een oudere literatuurdocent aan de Universiteit Gent, Charles Fransen. Tot het vele dat zijn gezapige leventje onderbreekt, behoren studenten. Buiten het lesgebouw ageren ze al dat hij college wil geven over Louis Paul Boon. Directe aanleiding is diens Fenomenale Feminateek, de enorme verzameling naaktfoto’s van vrouwen in alle leeftijden:

 

‘Het is voor de protesterende studenten de steen des aanstoots. Ze roepen en tieren, dat het een schande is, het is de legitimatie van pedofilie, en de vrouw wordt als niets anders dan als lustobject van de mannelijke, roofzuchtige blik neergezet. Er is een ploeg journalisten aanwezig, Charles denkt van de studentenradio. Een meisje staat hen te woord. Ze is boos, oprecht boos, boos op Boon maar ook op de hele maatschappij die de zogenaamd meesterlijke net-geen-Nobelprijswinnaar een hand boven het hoofd houdt. Het moet uit zijn, zegt ze, zolang monsters als Boon via universitaire curricula witgewassen worden, zal onze samenleving altijd een vrijgeleide blijven geven aan verkrachters en pedofielen.’

 

Misschien ontbreekt me een gevoel voor humor en moet ik bij dit karikaturalisme gewoon meteen bekennen dat het boek volgens mij niet bijster geslaagd is. Dat doet er ook niet toe. Mij interesseert de vraag hoe geloofwaardig dit is, mede in het besef dat deze scène slechts het begin blijkt. Van Fransens ondergang, maar ook van een heuse boekverbranding. Boons oeuvre gaat in vlammen op. De Vos laat zijn geleerde personage vinden dat die studenten ‘stokers’ zijn.

 

Leeuwendeel

Lang voordat het begrip woke naar Europa overwaaide, had de Fenomenale Feminatheek al een heuse rel veroorzaakt. Die vond in 2008 plaats te Antwerpen, toenmalig centrum van de literaire wereld. De provincie verbood een Boon-tentoonstelling. Mij staat niet bij dat dit besluit op grote instemming mocht rekenen. Maar zeker ben ik daar niet van. Evenmin is me helemaal duidelijk wat woke te betekenen heeft. Anders dan een kapstok, waaraan gewoonlijk dingen wapperen waar in Amerika het merk DEI op is komen te staan: LHBTQIA+, racisme, diversiteit, inclusie,…

Aan die kapstok hangen onverlaten soms ‘het milieu’ op, ook in de kritische neerlandistiek en door goedbedoelende instanties als de KANTL en het Poëziecentrum. Zelfs iets algemeens als autobezit blijkt gepolitiseerd geraakt in het woke-frame. De roman Vaart voorbij steekt de draak met zulke bezorgdheid om het milieu. Wanneer Charles door zijn Italiaanse collega Salvatore uitgenodigd wordt om een gastlezing te komen geven, antwoordt de Gentse docent ‘dat hij met heel veel plezier zijn ecologische voetafdruk nog een maatje groter maakt door deze zomer naar Napels af te reizen’.

Op het vliegveld wordt Charles afgehaald door Salvatore, die hem meeneemt achter op een scooter van het merk Vespa. Het is gissen wanneer de toeristische clichés uitgeput zijn, maar nadat de twee de meute achter zich hebben gelaten ‘rijden ze door een typisch Napolitaans, groezelig straatje’. Daar hangt een wirwar van elektriciteitskabels ‘als spaghetti naar beneden’. Er moet haast wel op gegeten worden: ‘De ober kijkt hem met chocoladebruine, glinsterende ogen aan. Hij lijkt sprekend op Pavarotti. Hetzelfde karuur van de tenor, dezelfde beetje pafferige kop met baard.’

De grap moet zijn dat Charles, die zich ter plekke louter met het openbaar vervoer zal verplaatsen, in zijn lezing ‘het post-antropoceen’ uitlegt, een nieuw ecologisch tijdperk, met talloze fragmenten uit eenentwintigste-eeuwse romans als bewijs. Hij heeft zich namelijk ‘stoemelings’ toegelegd op de materie van klimaatliteratuur:

 

‘Nadat de hype van de vorige generatie literatuurwetenschappers, die zich massaal op de Holocaust- en WO II-studies gestort had, wat was weggedeemsterd, kwamen een aantal nieuwe thema’s aan de oppervlakte. Met name postkolonialisme en klimaatstudies lagen goed in de markt. Onderzoeksvoorstellen die zich daarop richtten, reven het leeuwendeel van de fondsen binnen (…) En zo hield plots iedereen zich bezig met het deconstrueren van het westers wereldbeeld in de literatuur. Eer Charles er zich van vergewist had dat hij het geweer van schouder moest veranderen en de Tweede Wereldoorlog in zijn onderzoeksvoorstellen best inruilde voor iets hippers, hadden de meesten van zijn directe collega’s al een keuze gemaakt voor “critical race theory”, waardoor hijzelf dan maar genoegen nam met ecokritiek. Om romans in die interpretatiemal te doen passen, was er soms nogal wat creativiteit nodig, maar dat deerde niemand.’

 

In deze grap wordt ‘het post-antropoceen’ gekenmerkt door het feit dat de mens zijn heersende rol definitief kwijt is. Veeleer is hij een speelbal van ongekende krachten, een apocalyps. Dat zal Charles in Vaart voorbij als geen ander ervaren. Wat volgens hem ecologisch gaande is, gebeurt vanuit het woke-frame ook ideologisch: ‘En de mens, die gisteren nog heer en meester was over de wereld, dreigt nu ten onder te gaan in de brand die hij zelf ontstoken heeft. De natuur slaat keihard terug. In ijltempo zijn in de loop van de voorbije jaren de machtsverhoudingen gekeerd.’

 

Nihilistisch

Op de Gentse universiteit heeft Charles niet alleen te stellen met onwillige en opstandige studenten. Ze worden gesteund door de cöordinator van ‘de dienst Sociale Veiligheid’. Dit is een stomtoevallig uit Duitsland afkomstige vrouw met de omineuze naam Rottmann. Met deze collega is hij verplicht gesprekken te voeren:

 

‘Studenten erfaren uw fragen als nodeloos moeilijk fervoord. Het kan toch niet zo lastig zijn moeilijke zinsconstroekties te vermijden?’

‘Mevrouw, verbeter mij als ik het fout heb, maar ik dacht dat ik lesgaf aan studenten Nederlands?’

‘Niet iedereen is so bekwaam in de Nederlandse taal als u. Vaai villen studenten toch geen diploma ontzeggen omdat zaai Nederlands niet als thuistaal hebben?’

‘We hebben het hier over neerlandici in spe, dacht ik toch?’

‘Kaaik, nu zet u weer de hakken in het zand, dat is prezies het probleem. U hoeft zich niet dik te maken. Waar vaai u fragen rekening mee te houden, is de achtergrond fan elke student. U kan niet iedereen über dieselbe kam sjeren.’

 

De taal van de roman zelf is flets. Alle zinnen zijn correct en getuigen van een brede kennis, maar De Vos sprankelt niet. Te Gent opgeleid als theater- en literatuurwetenschapper wordt zijn stijl nooit persoonlijk. Mogelijk is ze het maximum wat AI zou kunnen bereiken. Toevallig lees ik nu in Charlotte Mutsaers’ als anti-woke bekendstaande roman Moet dwalen en ervaar in elke zin een schrijver. Wat een verschil! Oei, een oud stokpaardje dat ik al bij Alstein en bij Anton Valens bereed. En ik snap ook dat uitgevers, boekhandels en cultuurbijlagen met hun vijf ballen permanent literaire hoogtepunten beleven, maar bij mij zijn ze schaarser. De oude dag? Zelden zie ik taal die permanent onder spanning staat en van zin tot zin mee meandert.

In Vaart voorbij is taal louter een instrument om een punt te kunnen maken, hier onder meer over hedendaagse universiteiten. Daar offert de auteur ook zijn personages aan op. Zoals moraalfilosoof Jim Stengers, opgeklommen tot decaan. Die positie wil hij in de retorische opbouw van de roman koste wat het kost behouden. Dat hij ethisch daartoe een rechte lijn moet verleggen, accepteert hij. Hoezeer Vaart voorbij zich daar ook met quasi-ironische middelen tegen kant, deze spreidstand was al langer in Gent vermaard: ‘Toen een journalist hem daar ooit eens op aansprak, antwoordde hij in een laconieke stijl die het toen goed deed in de van postmodernistisch denken doordrongen cultuur, maar alles welbeschouwd niets anders was dan nihilistisch cynisme, dat de wereld helaas nog onvoldoende naar hem geluisterd had en hij zich dus genoodzaakt zag vooralsnog mee te spelen volgens de spelregels die op dat moment in zwang waren. Met dat staaltje hogere schizofrenie was zowel de academicus als de machtspoliticus in hem gered.’

 

Concurrentieel

Al schrijvend krijg ik geen moment het gevoel dat ik Laurens De Vos’ debuutroman recht doe. Ten eerste komt dat door het idiote woke-frame. In Vaart voorbij valt het W-woord nooit, behalve gepersonifieerd, in een tegenstelling. Dit gebeurt in een gesprek tussen Stengers en Charles over het uitstervende ras dat ze zouden zijn, van ‘bleekscheten met een lul’. Ze zitten in hun nadagen, maar de decaan is moreel nu eenmaal zo flexibel dat hij in het nadeel ook een voordeel ziet:

 

‘Ge weet dat wij vanuit de overheid worden gefinancierd per afgeleverd diploma, niet per instromende student. Zolang die niet afgestudeerd zijn, kosten die ons alleen maar geld. Als we als universiteit willen groeien en concurrentieel zijn met instellingen uit binnen- en buitenland, kunnen we er maar beter voor zorgen dat de uitstroom zo groot mogelijk is. Dan is het aardig meegenomen als we dat kunnen doen onder het motto van inclusie en diversiteit, toch? Denk aan de oude slogan, Charles; geen gezeik, iedereen rijk!’

‘Ik snap het. Een perfide huwelijk van neoliberalen en wokers. Verenigd met maar één doel: een diploma voor elke hond met een hoed op.’

 

Merkwaardige puntkomma achter Charles, trouwens.

Ten tweede heb ik misschien de indruk gewekt dat Vaart voorbij een Gentse campusroman is. Dat klopt niet. Niet eens als plaats van handeling, die zich grotendeels binnenshuis afspeelt: in de echtelijke woning, in Charles’ woonboot en in het bejaardencentrum van zijn moeder. Ook vraag ik me af of de verplaatsing van het historische Antwerpen-Boon-conflict metonymisch moet worden gelezen. De gewraakte auteur komt uit Aalst, dat als carnavalsstad een reputatie heeft van morele gewaagdheid, terwijl Gent, heden de kekste literaire provincieplaats, Franstalige haute bourgeoisie herbergt.

Er zijn nog recentere interferenties van de werkelijkheid. De Boon-boekverbranding verbeeldt een staaltje linkse censuur natuurlijk, terwijl in de Verenigde Staten conservatieven bibliotheken aan het zuiveren zijn. En in Gent hebben medewerkers als Boudry, Cofnas, De Vries en Poels de vermeende wokekwestie op het bordje van deze universiteit geschoven.

Overigens begint De Vos’ roman in Holland en is Italië voornamelijk het decor. Na zijn gastlezing beleeft Charles daar een onenightstand met Rosalia, een dame wier ogen hem bij de allereerste blik aan die van een ‘oude hond’ doen denken (de ‘hoed’ uit Charles’ gespreksconclusie is in dit boek te vinden op het hoofd van André Hazes, in het volksmuseum Madame Tussauds).

 

Meest beruchte

De kortstondige liefde tussen Charles en Rosalia zet een keten van onomkeerbare gebeurtenissen in gang – en uiteraard verliest de man de regie. Eigenlijk schreef De Vos een liefdesverhaal, waarin hij mediabeelden van de letterkundestudie verweefde. Het tumult rond Louis Paul Boon is dan een symptoom. Tegenover de journalisten voor het universiteitsgebouw weet Charles daar slechts dit over te zeggen: ‘‘Wie boeken verbrandt, verbrandt het verstand. Boeken zijn altijd onschuldig, de geschiedenis heeft ons geleerd waar boekverbrandingen kunnen toe leiden.’ Daar klinkt Heinrich Heine in door.

Aangekomen in de collegezaal leest Charles Fransen eerst over zichzelf iets wat met rode stift op het bord is geschreven:

 

syllogisme:

boon = pedo

alle pedo-lovers = pedo

fransen = pedo-lover

fransen = pedo

 

Daarna ontwaart hij tussen de studenten Rosalia en gaat het licht uit en worden er intieme foto’s vertoond, die zij van hem in Italië had gemaakt. Daar weer na verschijnt er op het scherm ‘een fotocollage, van twee figuren, twee mannen, innig verstrengeld in een kus. De man rechts is hijzelf, maar ook de man links herkent Charles onmiddellijk. Het is Marc Dutroux, ’s lands meest beruchte en gevreesde pedofiel en moordenaar.’ Zou het kennisrijke personage zo overstuur zijn dat hij moet uitleggen wie Dutroux is? Of is dit een service van auteur Laurens De Vos aan jongere generaties en lezers uit Nederland?

Ten slotte verschijnt er boven die foto een tekst: ‘deze man is jullie professor maar hij is ook een verkrachter’. Logisch? Geloofwaardig? Ik denk aan een magische formule. Elke overeenkomst met de werkelijkheid berust op toeval.

Naschrift (8-11-2026))
‘Met Carl De Strycker en Yves T’Sjoen zit ik op het terras van de Koninklijke Nederlandse Schouwburg, diep in de binnenstad van Gent, waarvan de rode lopers en koperen deurklinken wonderlijk contrasteren met het toeristenbordeel dat de middeleeuwse omgeving is geworden, in vulgair Engels kirrend naar de voorbijgangers.
We praten over onze kinderen, ons werk en de universiteit. Het gesprek komt op het avontuur van een collega van hen.
Carl: “Elke student is een geldbron. Een proefschrift is 140.000 euro waard, maar ook een eerstejaars vertegenwoordigt al heel wat geld. Dat geeft zo’n student belachelijk veel macht. Hij kan gaan klagen bij de ombudsman over om het even wat en krijgt vrijwel per definitie gelijk.”
Yves: “Onze collega – ik noem geen namen – meldt zich dus bij de ombudsman. De ombudsman zegt: “U hebt een student ironisch bejegend.” ’
Carl: “De collega slikt, begrijpt dat ironie gevaarlijk is, heeft geen idee naar welke opmerking de ombudsman verwijst en vraagt: “Wat heb ik dan gezegd?” ’
Yves: “En de ombudsman antwoordt: “Dat mag ik u niet zeggen.” ’
Carl: “Maar de beschuldiging staat sindsdien wel in zijn dossier.”
Aan de beginscène van welk boek doet dit toneeltje u denken, lezer?’
(Benno Barnard: Het raadsel van de anderen. Atlas-Contact. Amsterdam, 2026.)